Responsive ThemeForest Wordpress Theme Avada bigtheme.net/wordpress/themeforest/323-avada BIGtheme.net

Typography

Ocena korisnika:  5 / 5

Zvezda aktivnaZvezda aktivnaZvezda aktivnaZvezda aktivnaZvezda aktivna
 

13. septembar 2016.

Malo je onih koji znaju da se od 1915. do 1918. godine, na mestu današnjeg spomenika na Trgu srpskih ratnika u Kraljevu nalazila spomen ploča ubijenom kaplaru Francu Mileru i zašto je tu bila

„Kasno je, sećanja, uzalud se javljate, beskorisne su vaše nemoćne utehe i podsećanja na ono što je moglo da bude, jer – što nije bilo, nije ni moglo da bude... A uvek izgleda lepo ono što se nije ostvarilo...“ Možda i nije prava istina da je jedan davni događaj vezan za Prvi svetski rat i tadašnje Kraljevo s razlogom postao deo priče romana „Sećanja“ Meše Selimovića, ali o tome i danas pričaju oni koji vole da, kad im je teško, baš kao i Meša „za svedoka pozovu vreme, početak i svršetak svega, tvrdeći da je svaki čovek uvek na gubitku...“

Nije bitno, zato što je naredna priča, možda neočekivano, ali potpuno  suprotno - priča o dalekovidoj promućurnosti opštinske vlasti uz pomoć koje su, ratne 1915. godine, spaseni životi i imovina građanstva u kraljevačkoj varoši. Istoričar Miloljub Arsić detaljno je istražio ulazak okupacionih trupa u Kraljevo novembra 1915. godine kada je, kako ne bi ugrozio živote sugrađana, predsednik tadašnje opštine Kraljevo Jovica Stojković, doneo odluku da varoš preda Nemcima. Međutim, prilikom ulaska nemačkih trupa u grad, nepoznati atentator ubio je kaplara Frica Milera. Kako narod ne bi ginuo, a varoš bila opljačkana i spaljena, opštinska uprava je za manje od 24 sata na glavnom gradskom trgu postavila mermerni spomenik nemačkom vojniku. Kraljevo je kažnjeno novčanom kaznom, a nemačka komanda je kasnije sav novac vratila opštinskoj upravi da ga ona podeli gradskoj sirotinji, pa kazne kao da nije ni bilo.

Srpska vojska je krajem 1914. godine dobila bitku na Kolubari. Država Srbija je nakon nje stekla veliku političku vrednost u političkim kombinacijama saveznika zbog procena da je sprečila germanski prodor na istok i poljuljala ugled Austrougarske kao velike sile.

Čvrsto rešene da povrate staru slavu, nemačke i austrougarske vojne snage su udružene teškom artiljerijom napale Beograd u ranu jesen 1915. godine. Istorija kaže da su branitelji Beograda, daleko malobrojniji u odnosu na nemačke i austrougarske trupe, pružili herojski otpor, ali je 11. oktobra Beograd bio u rukama neprijatelja. Istog dana „palo“ je i Smederevo, dva dana kasnije Požarevac. Bugarska je 14. oktobra Srbiji objavila rat, a u Solunu su počele da se iskrcavaju francuske i engleske trupe. Feldmaršal Makenzen je svojim trupama izdao naređenje da sabiju srpske snage u sredinu zemlje i da ih tamo odlučno potuku. Tako su austrijske i nemačke trupe stigle nadomak Kraljeva, iako su Drinska i Dunavska divizija u povlačenju pružale snažan otpor.

Zbog postepenog povlačenja srpskih trupa sa svih frontova u unutrašnjost Srbije, ka Kraljevu su se iz smera Kragujevca, Kruševca i Čačka kretale duge kolone komore i ranjenika, zarobljenika, činovnika raznih državnih ustanova i nadleštava koji su sa sobom vukli i svoje arhive, a za njima se stizale i izbeglice iz svih krajeva zemlje. Tako su se u Kraljevu našli srpska Vlada, deo Vrhovne komande i gotovo ceo diplomatski kor. I sama varoš, ali i bliža okolina Kraljeva bili su pritisnuti ogromnom masom ljudi koji su gacali po blatu i jesenjoj kiši, a gomila očajnika se, iz časa u čas, povećavala. Kada su Vlada i deo Vrhovne komande krenuli Ibarskom dolinom iz Kraljeva ka području u Ibarsku klisuru, braneći odstupnicu vojske i naroda.

Uskoro je kraljevačka varoš bila gotovo ispražnjena, zato što su austro-nemačke jedinice stigle do same Morave, odakle je neprijateljska artiljerija gađala železničku stanicu u Kraljevu. O samom ulasku okupatorskih trupa u Kraljevo nema puno podataka, ali su «Beogradske novine», godinu dana kasnije objavile delove dnevnika autora sa inicijalima S. P. R. koji se oktobra i novembra 1915. godine kao izbeglica našao u Kraljevu. U njegovim sećanjima zabeleženo je da je 3. novembra 1915. godine kroz Kraljevo prošao i put Raške otišao prestolonaslednik Aleksandar i da su vlasti tog dana narodu „koji beše strašno navalio“ delile brašno, mast, obuću i petrolej.

- Nekoliko seljaka rekoše mi da su Nemci sa gružanske strane otpočeli da bombarduju železničku stanicu iz svojih dalekometnih teških topova. Naše su baterije zaposele položaj na padinama Stolova i odatle otpočele da odgovaraju na vatru nemačkih topova. Njihove granate su zapalile magacin benzina na železničkoj stanici, a gust dim je pokrio ceo grad. Usred ovog dima dođe mi jedan Beograđanin da me pozove u opštinski dom gde je bila zakazana konferencija svih građana radi savetovanja o predaji grada. Nisam otišao, ali sam čuo da je izabran odbor koji će izaći pred neprijateljsku vojsku i predati grad da bi ga sačuvao od požara i rušenja. S večeri svi su se povukli u svoje stanove da spremni sačekaju neprijateljsku vojsku... U jutro, 6. novembra, posle četiri sata razmene topovske paljbe obe strane, Nemci su počeli da ulaze u grad držeći puške „na gotovs“. Ulazili su u kuće oprezno, tražeći skrivene vojnike, kao da očekuju napad naših vojnika. Naša baterija sa Stolova gađala je šrapnelima nemačku kolonu koja se sa istočne strane spuštala u grad, a u popodnevnim satima tri srpske granate porušile su veliki drveni most na Ibru – opisao je u tadašnjim „Beogradskim novinama“ anonimni izbeglica S. P. R.  sećanja na te dane.

Svoja sećanja ostavio je i austrougarski oficir, publicista i književnik Šandor Fridrih Rozenfeld, poznatiji pod pseudonimom Roda Roda. On je bio rodom iz Slavonije, a tokom Prvog svetskog rata bio je dopisnik bečkih novina sa srpskog ratišta. Knjiga sećanja Šandora Fridriha Rozenfelda pod nazivom „Srpski dnevnik“ objavljena je 1918. godine u Beču i Berlinu. Autor je pratio nemačke trupe koje su se kretale iz smera Kragujevca ka Kraljevu u koje je ušao 7. novembra preko čuvenog Kamidžorskog mosta. Roda Roda Kraljevo poredi sa austrijskim Gracom i opisuje veličinu ratnog plena: 130 topova, mnogo municije, lokomotive, čak i jedan avion, šatori, oprema, hrana... Opis austrijskog publiciste o ulaska Nemaca u Kraljevo gotovo u potpunosti se poklapa sa izveštajima vojnih štabova srpskih jedinica.

Roda Roda opisuje da je u osam ujutru opštinska delegacija u kojoj su, između ostalih, bili predsednik opštine Jovica Stojković i dr Đorđe Radić, osnivač Voćarske škole (danas Poljoprivredne, koja sada nosi njegovo ime) predali ključeve grada nemačkom komandantu i u govoru ga zamolili za zaštitu života i imovine građanstva. Nemački komandant pozvao je građane da predaju oružje i municiju i da trupama pribave namirnice i duvan.

U sećanjima Kraljevčana koji su, ili bili prisutni, ili su ovu priču čuli od svojih sugrađana, predsednik opštine Jovica Stojković i profesor Đorđe Radić (koji je uzet u delegaciju zbog toga što je, kao rođeni Banaćanin znao nemački jezik) susreli su se sa Nemcima kod Miločajskog mosta: Nemci su prihvatili predaju grada i odlučili da u Kraljevo uđu u marševskom poretku na čijem čelu je bio kaplar Franc Miler. Kada je kolona stigla u sam centar grada (gde se danas nalazi spomenik srpskim vonjicima poginulim u ratovima od 1912. do 1918. godine), neki srpski vojnik, sakriven iza ćoška hotela „Pariz“ (čija kafana i danas radi), ubio je kaplara Milera, pregazio Ibar i pobegao prema srpskim jedinicama u povlačenju.

Nemci su, malo je reći, bili iznenađeni, ali još više je bio zatečen predsednik opštine Jovica Stojković. Besneći, nemački komandant je pretio da će nemačkim vojnicima prepustiti da opljačkaju i zapale grad. Pravdao se, kažu, predsednik opštine tvrdeći da je ubistvo Milera delo neke nerazumne osobe i uz podsećanje da bi pljačkanje i paljenje bili u suprotnosti sa važećim ratnim pravom tražio milost za svoje sugrađane.

- Kraljevo beše nemačko. Već 7. novembra ujutru video sam mermerni spomenik nad grobom kaplara Franca Milera. Nemci još ni 24 sata nisu bili u Kraljevu, a natpis je već bio ugraviran, pozlaćen, cveće posađeno – zabeležio je Roda Roda.

Đorđe Radić je odigrao važnu ulogu u pregovorima, pa su Nemci pristali da Kraljevo plati kontribuciju (ratni namet) od 500.000 tadašnjih dinara. Pošto je opštinska kasa bila prazna, bogatiji Kraljevčani, ponajviše trgovci, prikupili su jedva 50.100 dinara, a Nemci su nekako na tu sumu pristali. Jovica Stojković je na otvorenoj terasi stare bolnice pregovarao o tome sa glavnokomandujućim maršalom austrougarske vojske fon Makenzenom. Godinu dana kasnije, kada su se nemačke snage uputile na druge frontove, priča se da je po ličnom naređenju maršala fon Makenzena, koji je video da je opština siromašna, kompletan iznos vraćen uz uslov da se podeli kraljevačkoj sirotinji. Sve do oslobođenja 1918. godine, na mestu pogibije kaplara Franca Milera stajala je spomen-ploča kada je uklonjena, a njegove kosti su prebačene na kraljevačko  groblje. Današnji spomenik srpskim vojnicima poginulim u ratovima 1912. do 1918. godine, popularni „Milutin“ se, po svemu sudeći, nalazi baš na mestu gde je ubijen kaplar Franc Miler.

Budući da je posle oslobođenja konstatovano da je, kompletna arhiva opštine Kraljevo koja je pre ulaska Nemaca u grad bila spakovana u nekoliko drvenih sanduka i zakopana u bašti opštinskog blagajnika Vitomira Jestrovića, u potpunosti satrulila, sve ovo bila su samo sećanja i priča na dane od pre skoro jednog veka. Međutim, pre rušenja kuće Jovice Stojkovića, njegova kćerka Darinka Stojković poklonila je Istorijskom arhivu u Kraljevu deo očeve biblioteke i dve kutije arhivskog materijala, među kojima su pronađeni govor koji je Đorđe Radić pročitao nemačkom komadantu, spisak građana varoši Kraljeva „koji su dali pozajmicu opštini kraljevskoj za kontribuciju“ i priznanica da je taj novac, od strane Nemaca, vraćen opštini.

Sećanje je uvek pomalo prizivanje duhova. Možda baš zato priču o ovom događaju iz Prvog svetskog rata zna tek mali broj Kraljevčana. To su, uglavnom, oni koji su umeli da slušaju reči svojih predaka da je, na kojim god stranama se nalazili, najvažnije da ostanemo ljudi, „da ostanemo ovo što smo... Sutra. I uvek.... Da se ne zavlačimo svako u svoju ljusku, da jedni drugima ne dopustimo da se gledamo vučjim očima i da se uvek prepoznamo kada se sretnemo“. Ali to su opet reči Meše Selimovića. Možda je on u svojim „Sećanjima“ znao da li su srpski vojnik i nemački kaplar jedan drugome oprostili? Ili se, zavučeni u svoju ljusku, još uvek gledaju vučjim očima zato što je to neminovnost svakog rata koji, po definiciji, postoji da bi suprotstavljao život i smrt.

 

 

                                                                                                M.M.D.

Ostavite komentar

Sva polja označena * su neophodna

1 Comments

  • Gost - vuk

    Gost - vuk

    I proterasmo domaće Nemce iz Srbije a naselismo Albance i ostala novonastale kominternovske nacije....pa bolje nismo ni zaslužili!
    • Ime: vuk