27. jul 2016.
Kosmopolitski grad, koji je pružio utočište ljudima različitih religija, porekla i jezika, pružiće vam slobodu koju ste dugo tražili
Pre nekoliko meseci, u Muzeju Mimara u Zagrebu, svečano je objavljeno da je na izboru za Evropsku prestonicu kulture za 2020. godinu pobedu odnela Rijeka. U jakoj konkurenciji, pored Pule, Osijeka i Dubrovnika, kao pobednik je na kraju izašao Grad koji teče, kako ga njegovi stanovnici vole zvati. U prvim reakcijama, vodeći ljudi Rijeke su izrazili uverenje da će ova pobeda doprineti još boljem pozicioniranju ovog grada na kulturnoj, ali i turističkoj, mapi regiona i Evrope, te da će doći do nastavka tranzicije iz post-industrijskog u grad novih tehnologija, grad inventivnosti, kreativnosti i kulture, kako je prokomentarisao gradonačelnik Vojko Obersnel. U svom obrazloženju odluke, Steve Green ispred Evropske komisije je rekao da je izbor pao na Rijeku, ne samo zbog njene bogate istorije, već i zbog budućih planova za razvoj grada. Sudeći po vestima planova ima napretek, te će biti zanimljivo videti kako će Rijeka iskoristiti ovu pobedu za stvaranje (bolje) budućnosti, jer je poznato da je njena prošlost, ili ako više volite povjest, burna i vrlo interesantna.
Već nekoliko godina traje moja, pomalo intimna, veza sa ovim predivnim gradom. U mom slučaju to je bila ljubav na prvi pogled. Prvi put sam se u njemu obreo 2008. godine, kada je pank bend u kojem sviram, prvi put nastupao u Hrvatskoj. Putovali smo starom cestom Zagreb – Rijeka i tada sam doživeo najgušću maglu u mom životu prolazeći kroz Gorski kotar. Usledilo je spuštanje kroz magluštinu, da bi se u jednom trenutku ispred nas ukazao Grad, koji je na prvi mah izgledao kao samo jedan u nizu. Ipak, oni neboderi za koje nam se učinilo da lebde poput kakvih čardaka između neba i tla, bili su sve samo ne obične zgrade. Kao ljubitelju alternativne kulture, pre prvog dolaska bila mi je donekle poznata istorija riječke rok scene. Znao sam da iz nje dolaze sjajni muzičari, ali nisam mogao ni da zamislim da je u Rijeci postojala jedna od prvih diskoteka na ovim prostorima. Naime, u jednoj zgradi u periodu od 1957. do 1964. godine radila je diskoteka „Husar“, po svemu sudeći prvi rok klub u Hrvatskoj i jedan od prvih u Evropi. Kasnije sam saznao da su i “VIS Uragani”, jedan od prvih rokenrol sastava u SFRJ, koji je delovao u periodu od 1960. do 1970. godine, nastali ovde. Ali, to nije sve. Prvi pank koncert u bivšoj Jugoslaviji je održan upravo u Rijeci. Bilo je to daleke 1978. godine u dvorani italijanske zajednice u Rijeci, a nastupali su pored ostalih tada neafirmisani “Parafi”. A onda je usledilo otkrivanje ostalih sjajnih muzičara i bendova: “Termiti”, “Xenia”, “Denis & Denis”, “Fit”, “Grad,” “Let 3”, Damir Urban, Neno Belan (on je rođeni Splićanin sa prebivalištem u Rijeci), “Grad”, “Grč”, “Pasi”, “Jonathan”, itd. Za svakog alternativca ova lista predstavlja pravu pozivnicu da napravi pokloničko putovanje.
Nakon tih prvih koraka počeo sam se interesovati i za širi kontekst istorije Rijeke, što je u vezi sa mojom profesijom istoričara. Podaci koji su počeli da iskaču sa svih strana, a ticali su se bogate istorije Rijeke su me ostavljali bez daha. Prvi torpedo (1866), prva fudbalska utakmica (1873), prvi električni tramvaj (1899), prvi igrani film u Hrvatskoj (1909), grad država u 20 – im godinama XX veka, poseta Če Gevare (1957), mladog Sadama Huseina – lista je preduga.
Grad je pravi istorijski biser u kojem se mešaju različite epohe i civilizacije, od starog veka i rimskih ostataka u obliku tzv. Starih vrata, preko srednjeg veka čiji je najreprezentativniji spomenik Trsat, riječki stari grad, koji sa visina nadgleda i čuva ovaj grad već nekoliko stotina godina, preko katedrale Svetog Vida u samom centru grada; do modernog i savremenog doba, sa velikim industrijskim nasleđem.
Sva dodatna saznanja možete pronaći u nekoliko muzeja – Muzeju Grada Rijeke, Pomorskom i povjesnom muzeju hrvatskog primorja, Muzeju moderne i suvremene umetnosti. Pored stalnih postavki, gde možete videti recimo jedan od retkih sačuvanih pojaseva za spasavanje sa broda “Titanik”, uvek možete pogledati i neku od izložbi koje se trenutno prikazuju. Tako je trenutno aktuelna izložba o torpedu i obeležavanju 150-ogodišnjice njegovog nastanka.
Upravo sam se vratio sa letovanja gde sam proveo nekoliko dana u Rijeci i ponovo bio u prilici da se podsetim starih, ali i upoznam nove detalje. Svaki put otkrijem nešto novo, neki skroviti kutak, novi kafić ili poslastičarnicu. Iako možda na prvi pogled zbog velike luke i brodogradilišta u samom centru grada, Rijeka ne izgleda kao pravi izbor za letnji odmor, posebno u konkurenciji Dubrovnika, Rovinja ili neke druge jadranske destinacije, nije naodmet dati šansu ovom gradu jer ćete shvatiti da je pravi izbor. Osim gore pomenutih trivija i istorijskih detalja, bogatog arhitektonskog nasleđa ili činjenice da je centar alternativne kulture, Rijeka ima odličan strateški položaj ukoliko planirate svoje putovanje. Naime, u njenoj blizini se nalazi Krk, do kojeg se stiže čuvenim Titovim mostom, danas Krčkim, te za samo 45 minuta vožnje možete uživati u predivnom ostrvu. Osim toga, čuvena Opatija, biser ovog dela Jadrana se nalazi na svega 10 – ak minuta vožnje, a ukoliko volite da pešačite, tu je i pešačka staza u dužini od nekoliko kilometara, pa tako tik uz more možete prošetati i završiti nadomak hotela “Kvarner” gde se davnih dana održavao Opatijski festival.
Nakon što istražite ostvro Krk ili uživate u bladogetima mondenske Opatije, možete napraviti ekskurziju po Istri, prošetati njenim primorskim delom i kupati se na plažama, ali i krenuti u istraživanje unutrašnjosti ovog poluostrva.
Na tom putu možete naići na najmanji grad na svetu – Hum, koji je toliko mali da se važne stvari za funkcionisanje grada rešavaju na sastancima svih stanovnika ispred okruglog stola ili pod obližnjom lipom. Vrlo zanimljiv ostatak davnih vremena.
Zatim, možete naići i na Grožnjan, umetnički grad, u kojem se svake godine okupljaju muzičari sa svih strana sveta.
Zato iz svakog kutka grada možete čuti opuštajuću jazz muziku, kao da ste na nekom festivalu, ali u specifičnom okruženju kamenih kuća i popločanih ulica. Takođe, svuda oko vas se nalaze mali umetnički ateljei, u kojima možete pronaći ručno izrađene artefakte.
Jedan od vaših ciljeva može biti i Motovun, grad na vrhu brda u kojem se svakog leta održava Motovunski festival filma, na kojem se pojavljuje svako ko nešto znači u kulturnom životu Hrvatske ali i regiona. 
Dok obilazite ove predivne gradove pripremite se za degustaciju lokalnih specijaliteta poput vina, rakije od biske (domaća rakija koja se sprema od komovice, imele i tri vrste trava) ili tartufa, pečurki koje se plaćaju hiljadama evra.
Uvek kad se pokrene priča o Rijeci, sledi pitanje o sigurnosti, na šta uvek ponosno odgovaram da nikada tokom mojih mnogobrojnih poseta nisam imao ni najmanji problem. Iako će se pronaći neki pojedinac zadojen mržnjom, koji je pre nekoliko sedmica urezao ustaške simbole na autu beogradske registracije, ili poneki grafit šovinističkog karaktera, to ne treba da vas obeshrabri da slobodno prošetate riječkim ulicama. Iz mog ličnog iskustva nisam dobio ni najmanji mrki pogled na moje „bre“ ili bilo koju drugu (srpsku) reč.
Rijeka je oduvek bila kosmopolitski grad koji je pružio utočište ljudima različitih religija, geografskog porekla i jezika. Tako su i mnogobrojni Srbi bili zaslužni za njen razvoj ili su bili njegovi ponosni stanovnici. Za sprsku zajednicu u Rijeci su vezane i mnoge zanimljivosti, poput one o izgradnji crkve Sv. Nikole koja se sada nalazi u samom centru grada, tik do Korzoa, izgrađene 1790. godine po projektu riječkog arhitekte Ignacija Henkea. Prema legendi, sprska zajednica je vršila pritisak na guvernera Rijeke da izda dozvolu za izgradnju crkve, ali je on sa izdavanjem dozvole odugovlačio. Konačno, nakon izvesnog vremena njemu je dozlogrdilo i onako iznerviran je uzeo kamen i bacio ga stojeći ispred Gradskog tornja u more, uz reči: „Tu gradite crkvu“. Nakon toga su navodno riječki Srbi krenuli da zasipaju more i na nasipu sagradili crkvu.
Da Srbi nisu gradili samo crkve svedoči podatak i da su zaslužni za izgradnju prvog fudbalskog/nogometnog stadiona. Velika zasluga za njegovu izgradnju pripada Milošu Crnjanskom, poznatom književniku i diplomati, koji se 1912. godine doselio u Rijeku. Kako je bio veliki zaljubljenik u fudbal, pridružio se upravo osnovanom NK Viktorija, gde je igrao na poziciji srednjeg napadača. Klub je imao problema sa igralištem, pa je Crnjanski ubrzo izdejstvovao dozvolu za izgradnju od svog rođaka, kod kojeg je živeo, a koji je bio direktor fabrike „Schwarz & Gregerson“, vlasnika zemlje gde će kasnije biti izgrađen stadion Kantrida. 
Uzgred, stadion na Kantridi se više ne koristi za utakmice, jer se priprema detaljna rekonstrukcija, ali svakako ne smete propustiti priliku da vidite ovaj neverovatan objekat uklješten između stena i mora.
Na osnovu svega gore napisanog, jasno vam je o kakvom se gradu radi. Otprilike da se može reći da se u njemu može pronaći za svakog po nešto. Bilo da ste zaljubljenik u muziku, ili arhitekturu, ili jednostavno običan znatiželjan turista, siguran sam da ćete pronaći nešto što će vas naterati da se ponovo vratite i nastavite svoje istraživanje. Toliko toga ostaje neispričano, jer nešto ostavljam i za vas i vaš avanturistički duh. Elem, u svetlu informacije da je Rijeka izabrana za Evropsku prestonicu kulture, to može biti podstrek kulturnim poslenicima iz Kraljeva ili drugih gradova iz unutrašnjosti, koji mahom dele sličnu sudbinu post-industrijskih ruina, da naprave studijsku posetu i na licu mesta osete promene kojima će nesumnjivo biti izložen Grad koji teče. U svakom slučaju, ovaj grad će vam sasvim sigurno pružiti slobodu koju ste dugo tražili.
Vojkan Trifunović
