Memoari seljačkog sina, kraljevog oficira

19. januar 2019.

Istoričar Nemanja Dević priredio je knjigu „Srpska priča – sećanje iz rata i revolucije 1941-1945“ po beleškama Aleksandra Miloševića, jedinog komandanta iz pokreta Draže Mihailovića kojeg komunisti nisu optužili za ratne zločine

Istina ne može biti stvar kompromisa, poruka je sa vrlo posećene promocije (auto)biografije Aleksandra Miloševića, siromašnog seljačkog sina, komadanta šumadijske grupe korpusa Jugoslobvenske vojske u otadžbini, antifašiste i emigranta, koju je pod nazivom „Srpska priča“ priredio mladi istoričar Nemanja Dević Promociju ove knjige u Kraljevu su organizovali Kraljevačko udruženje pisaca (KUP) i udruženje Kraljevački forum.

Major Aleksandar Milošević bio je izvanredna, ali gotovo anonimna ličnost srpske istorije: rođen je na Vidovdan 1910. u selu Saranovo u Šumadiji. Odrastao je u porodici odanoj domovini, a kao seljački sin završio je Gimnaziju u Kragujevcu. U Kraljevini Jugoslaviji bio je i jedan od najbolje rangiranih pitomaca 57. klase niže Vojne akademije u Beogradu. Upisao je potom Višu školu vojne akademije, po čijem završetku, u septembru 1939. godine dobija službu u Prizrenu i, praktično, svoj ratni raspored, jer je u Evropi Drugi svetski rata tada već počeo da se preliva preko granica evropskih država i već uveliko pretio da ugrozi mir i stabilnost u Kraljevini Jugoslaviji. Aleksandar Milošević borio se u aprilskom ratu 1941. godine, bio komandant u redovima Jugoslovenske vojske u otadžbini. Generacija mladih oficira kojoj je pripadao odlučila je da ne prizna kapitulaciju zemlje. Doneli su odluku da se svako vrati u svoj zavičaj i da pruže otpor okupatoru onako kako su mogli 1941. godine. Već 12. oktobra te godine, kao komandanta Lepeničkog četničkog odreda razoružali su partizani. Kada se izbavio iz zarobljeništva u Užicu postao je komandant grupe korpusa Jugoslovenske vojske u otadžbini.

– Major Aleksandar Milošević bio je, između ostalog, možda i ključna ličnost u evakuaciji savezničkih pilota u Pranjanima avgusta 1944. godine. Ono što ga razlikuje od njegovih ratnih drugova i drugih komandanata iz ravnogorskog pokreta je činjenica da je bio jedini visoko rangirani komandant iz redova pokreta generala Dragoljuba Mihailovića kojem komunisti nisu „prišili“ nikavu optužbu za ratne zločine. O njemu, u arhivi nemačkih tajnih službi ne postoji nikakav podatak koji bi govorio o njegovoj posrednoj ili neposrednoj kolaboraciji sa okupatorom – istakao je Dević.

Major Aleksandar Milošević je svoje kratke dnevničke beleške vodio tokom povlačenja Jugoslovenske vojske u otadžbini kroz Bosnu 1944-/1945 godine. Beležnica koju je sa sobom nosio služila mu je kao neka vrsta podsetnika za buduće memoarske zapise, ali tada je beležio samo imena sela i datume kada je kroz njih prolazio. Beležnica malog formata ostala je sačuvana. Sećanja je prvi put stavio na papit i dopunio ih za vreme boravka u Grčkoj 1946. godine. U knjizi „Srpska priča“ major Milošević „ništa nije sakrio, niti je ulepšavao stvarnost“, kaže Nemanja Dević

Aleksandar Milošević je emigrirao 1949. u Kanadu. U Vindzoru, gde se nastanio, bio je aktivan u srpskoj zajednici i u crkvi, gde je 60-ih godina prošlog veka. kao predstavnik Kanade biran i za člana eparhijskog saveta eparhije Američko-kanadske. Kada su devedesetih započeli novi sukobi u Jugoslaviji, Aleksandar Milošević se angažovao u širenju istine o srpskom narodu i njegovoj borbi.

 U svoje rodno selo Saranovo, posle skoro šest decenija, prvi put je došao 2002. godine. Preminuo je 2009. u stotoj godini života, a po svojoj želji sahranjen je u Saranovu, istog dana kada je u Beogradu na večni počinak ispraćen patrijarh Pavle.

O knjizi „Srpska priča“ govorili su i istoričar dr Miloš Timotijević i Borisav Čeliković, urednik u „Službenom glasniku“ koji je nekoliko meseci posle rasprodatog prvog izdanja, objavio drugo izdanje ove knjige.

Prema oceni dr Miloša Timotijevića, sada zahvaljujući knjizi Nemanje Devića postoji ozbiljan argibski fond koji će se tek dalje proučavati.

– Nemanja je skrenuo pažnju na jedan zaboravljeni deo naše baštine, a to je naša emigracija. Ti ljudi su sačuvali mnogu arhivsku građu, mnoge dragocenosti, svedočanstva, koja su nama danas malo poznata, neka su, nažalost, uništena, a neka se decenijama namerno i zaobilaze. Zbog toga je ova knjiga važna: iz mraka prošlosti iznela je svedočanstva o kojima smo malo znali – istakao je Timotijević.

Borisav Čeliković istakao je da je „Službeni glasnik“ u biblioteci „Sabornik“ u okviru koje je objavljena i „Srpska priča“, do danas objavio oko 40 knjiga koje pokrivaju vrlo različita vremenska razdoblja.

– Naš zadatak je da se borimo za istinu. Ona ne može da bude stvar dogovora, niti istorijskog kompromisa i zato je važno da ovakve knjige objavljujemo. Mi više od pet decenija živimo u vremenu. Dobrica Ćosić napisao je i „Vreme zla“ i „Vreme smrti“, ali nije napisao „Vreme laži“, a imamo istoriografiju koja traje decenijama, koja nas je sa različitih strana bombardovala svojim istinama o pionirskim maramama, raznim spomenicama, ideološkim filmovima – smatra Čeliković

Na koricama „Srpske priče“ piše da je major Aleksandar Milošević „bio tipičan izdanak slobodarske šumadijske loze – sasušene i gotovo zakoravljene nakon 1918, oficir vojske Kraljevine Jugoslavije do groba veran datoj zakletvii predačkim zavetima – koji ne priznaje kapitulaciju 1941. godine“:

„Ustanički vođ u Šumadiji i svedok prvog čina na pozornici građanskog rata; komadant korupusa i grupe korpusa JVuO, poverljivi saradnik Draže Mihailovića i poslednji svedok sloma njegove vojske na Zelengori 1945. godine. Nevoljni izgnanik iz otadžbine i kanadski emigrant, fizički radnik i jedno od prvih pera srpske emigracije. Beskompromisni ravnogorski ideolog i pesnička duša – večito ranjena zbog sudbinskog udesa njegovog naroda i zemlje od kojih je bio večito razdvojen suprotno svoim htenjima. Čovek koji je, kao i njegov ratni komandant “mnogo hteo i mnogo započeo”, ali je vihor svetski odneo njega i njegov rad… Poživeo je gotovo stotinu godina i kroz njegovu se sudbinu oslikala istorija srpskog XX veka“.

Moderator promocije u Kraljevu, Ivan Novčić istakao je da su memoari Aleksandra Miloševića, kraljevog oficira, jedan od najznačajnijih priloga za proučavanje istorije ravnogorskog pokreta u Drugom svetskom ratu. On je otkrio da ga je, iako pripada nacionalistima, knjiga smirila i pokazala koliko nam je kako narodu potrebno pomirenje, ali ne istorijsko, u smislu dekreta ili potpisa, već u smislu traganja za istinom, za stvarima koje su skrivane decenijama.

Nemanja Dević koji je ovu knjigu priredio, rođen je 1989. godine u Smederevskoj Palanci, osnovne i master studije završio je na Filosofskom fakultetu u Beogradu, gde je sada doktorand. Još kao maturant objavio je knjigu sa popisom svih žrtava Drugog svetskog rata u jednoj lokalnoj sredini, za šta je 2009. dobio nagradu „Dragiša Kašiković“. Pre ove knjige objavio je studije „Istina pod ključem – Donja Jasenica u Drugom svetskom ratu“, u koautorstvu sa Srđanom Cvetkovićem objavio je „Žrtve u Zaječarskom okrugu posle 12. septembra 1944“, kao i knjigu „Smederevski kraj u Drugom svetskom ratu, Ljudi i događaji“, u izdanju Instituta za savremenu istoriju.

                    M. M. D.