Na današnji dan Kraljevo je slavilo oslobođenje u Prvom svetskom ratu

Tog 22. oktobra 1918. godine, grad je bio opustošen, jer je najveći broj stanovnika zbog nemaštine i gladi napustio Kraljevo

Pre tačno 104 godine, 22. oktobra, za Kraljevčane je završen Prvi svetski rat. U grad je ušla srpska vojska, pa je taj datum u istoriji ostao zabeležen kao Dan oslobođenja Kraljeva u Velikom ratu. Pre nekoliko godine lokalna samouprava u gradu na Ibru počela je da obeležava taj dan u znak sećanja na srpske vojnike, koji su prošli sve strahote rata kakav svet do tada još nije video i doživeli da u Kraljevo uđu sa srpskim barjakom. Kraljevo je jedan od retkih gradova u Srbiji koji se, čuvajući tu uspomenu, poklanja senima mrtvih predaka.

„Od 6. novembra 1915. godine (po novom kalendaru), kada je u Kraljevo ušla 85. brigada 43. divizije XXII austrougarskog korpusa, za preostale stanovnike grada je započeo jedan od najtežih perioda u istoriji grada. Dovoljno je samo navesti da je Kraljevo, posle Beograda, Šapca i Smedereva, pretrpelo najveća razaranja u Srbiji. Trogodišnja austrijsko-nemačka okupacija, prva u XX veku za grad Kraljevo, obeležena je planskom germanizacijom i sistematskim uništavanjem kulturnog, verskog i nacionalnog identiteta srpskog naroda. Prema zvaničnim podacima austro-ugarskih okupacionih vlasti, u Kraljevu je 1916. godine živelo oko 3.100 stanovnika. Uoči Velikog rata u Kraljevu je živelo oko 4.000 ljudi, pa se može zaključiti da je taj broj 1918. godine ozbiljno umanjen. Do sada, ni u jednom istoriografskom radu nije precizno utvrđen broj poginulih žitelja Kraljeva. Po poslednjem predratnom popisu stanovništva, od 31. decembra 1910. godine, Kraljevo je imalo 835 domaćinstava i 3.647 žitelja, dok je jedanaest godina kasnije u njemu živelo 3.570 ljudi, odnosno 2,12% manje“, navodi u svojoj knjizi „Kraljevo – grad u Srbiji 1918 – 1941“ – istoričar Vladan Virijević.

Posle proboja Solunskog fronta i kapitulacije Bugarske, srpska vojska je nezadrživo napredovala prema centralnoj Srbiji. I Vrhovna komanda nemačke vojske je ozbiljno shvatila ovaj napad srpskih armija, zbog čega je odlučila da dovede dodatne snage sa Zapadnog fronta u Srbiju. Na terenu je naređeno da se dva odsto muškog stanovništva drže kao taoci, što bi garantovalo da u njihovom kraju neće biti podignut ustanak. U septembru 1918. godine srpska vojska je sa saveznicima izvršila jednu od najuspešnijih operacija u Prvom svetskom ratu. Proboj Solunskog fronta i oslobođenje Srbije u periodu septembar/oktobar 1918. godine doveli su i do brzog oslobođenja Kraljeva. Nakon oslobođenja Niša, srpska 1. armija je usmerila napad prema Kruševcu, koji je oslobođen u prvoj polovini oktobra. Već 19. oktobra konjičke patrole su bile u Vrnjačkoj Banji. U nezadrživom naletu srpske vojske, njena 2. armija je 21. oktobra oslobodila Kosovsku Mitrovicu, a 27. oktobra, severno od Kraljeva, ostvarila kontakt sa levokrilnim jedinicama (konjicom) 1. armije. Druga armija je nastavila napad prema Čačku i oslobodila ga 28. oktobra, a potom 1. novembra i Užice. Istoga dana vojska 1. srp ske armije je ušla u Beograd.

Vesti su se brzo širile, saznajemo iz knjige dr Dragoljuva Danilovića i Marije Karapandžić pod nazivom „Kraljevo u okupiranoj Srbiji 1915 – 1918)“. To se moglo videti i po ponašanju austrougarskih okupatora:

„Ratna tehnika je tovarena na vagone teretnih vozova, a železnički most na Ibru je onesposobljen. Prilazi Kraljevu su zaprečavani, a na Pljakinom šancu se po zicionirala austrougarska artiljerija. Iako je neprijatelj pokušao da onemogući srpsku konjicu da zauzme grad, Kraljevo je faktički oslobođeno bez većih borbi. To se dogodilo 22. oktobra (po Gregorijanskom kalendaru) 1918. godine. Tog 22. oktobra prve jedinice srpske vojske su ušle u grad Kraljevo. Konjička patrola kapetana Bogdana Jevtovića je imala tu čast da prva uđe u Kraljevski grad, kako bi ispitala teren. Posle nepune tri godine srpska vojska je vratila slobodu napaćenom i poniženom narodu. Austro-nemačke trupe su se povlačile prema Čačku i Kragujevcu, koji će takođe uskoro biti slobodni. Pre nego što su se povukli iz Kraljeva, okupatorski vojnici su potpuno uništili školski objekat, odnosno prostorije i inventar zgrade kraljevačke osnovne škole, razvaljujući vrata, prozore, podove, dvorišnu zgradu i knjižni fond, tako da je početak nastave odložen za februar 1919. godine.“

Grad je bio opustošen, jer je najveći broj stanovnika zbog nemaštine i gladi napustio Kraljevo.

Da bi preživeli teške dane, otišli su u okolna sela, pa u samom gradu nije bilo više od 2.500 stanovnika .

Nemci i Austrijanci su, kada je postalo jasno da gube rat, povlačeći se, pravili nepregledne kolone od Kragujevca do Beograda. Želeli su neprijateljski vojnici da se što pre prebace preko Save i Dunava, smatrajući da ih srpske trupe neće goniti na bivšoj teritoriji Austrougarske, ali su se, kako se ispostavilo, u toj proceni – sasvim prevarili. Sve ostalo – danas je istorija.

Dan oslobođenja u Prvom svetskom ratu Kraljevo će danas obeležiti u blizini Manastira Žiče, kod Žičkog narodnog doma, gde će biti položeni venci kraj spomen-ploče podignute u slavu poginulim ratnicima u ratovima od 1912. do 1918. godine, na kojoj je uklesano 145 imena naših slavnih predaka iz Kruševice, Gotovca, Ribnice, Kovača, Mataruga, Meljanice, Brezne, Dragosinjaca, Ratine, Kamenice, Kovanluka, Jagodine, Metikoša, Jarčujka, Čibukovca, Bogutovca, Sirče, Vrbe i Kraljeva.

Programom obeležavanja predviđeno je obraćanje gradonačelnika Kraljeva dr Predraga Terzića i istoričara, sveštenici Eparhije žičke će služiti pomen, a prigodan program su pripremili učenici OŠ „Živan Maričić“ iz Žiče.

M. M. D.