U istoriji su ostali upamćeni kao vladari, državotvorci i osnivači manastira. Ali počeci srpske književnosti otkrivaju i drugo lice prvih Nemanjića – obrazovanih ljudi koji su poznavali književnost svog vremena, stvarali originalna dela i ostavili rukopise bez kojih bi naše razumevanje srednjovekovne kulture bilo znatno siromašnije. Upravo tom manje poznatom delu njihovog nasleđa bila je posvećena ovogodišnja Kraljevdanska beseda profesorke dr Irene Špadijer.
Kada govorimo o Nemanjićima, najčešće mislimo na stvaranje srednjovekovne srpske države, sticanje crkvene samostalnosti, krunisanje prvog kralja i podizanje velikih manastira. Međutim, u isto vreme kada su nastajali temelji državne i crkvene organizacije, oblikovala se i srpska književnost, sa svojim prvim poznatim piscima i delima koja su prevazilazila isključivo versku ili administrativnu namenu.
O toj povezanosti državne, duhovne i književne istorije govorila je prof. dr Irena Špadijer, profesorka srednjovekovne književnosti na Filološkom fakultetu Univerziteta u Beogradu, na tradicionalnoj Kraljevdanskoj besedi, održanoj 7. oktobra u Narodnoj biblioteci „Stefan Prvovenčani“ u Kraljevu.
Predavanje pod nazivom „Prvi Nemanjići i počeci srpske književnosti“ bilo je prilika da se epoha koju najčešće poznajemo kroz istorijske događaje sagleda i kroz knjige, rukopise, povelje i književne zamisli ljudi koji su u njoj živeli.
Rastko Nemanjić: Od odlaska na Svetu Goru do književnog stvaranja
Jedna od važnih ličnosti u besedi bio je Rastko Nemanjić, potonji Sveti Sava, čiji odlazak na Svetu Goru nije označio samo početak monaškog života već i susret sa jednim od najznačajnijih kulturnih i duhovnih središta pravoslavnog sveta.
Rastko je imao oko sedamnaest godina kada je otišao na Atos. U manastirskom okruženju susreo se sa bogatom rukopisnom tradicijom, bibliotekama i obrazovanim monasima. Posebno mesto u tom iskustvu imali su manastiri Svetog Pantelejmona i Vatoped.
Vatoped, osnovan u drugoj polovini 10. veka, između 972. i 985. godine, bio je jedno od važnih središta svetogorskog monaštva. U njemu je Sava usavršavao grčki jezik i upoznavao vizantijsko bogoslovlje i književnost.
Taj period važan je za razumevanje njegovog kasnijeg rada. Sava nije samo preuzimao postojeće obrasce, već ih je prilagođavao potrebama zajednice koju je stvarao. Njegovo delovanje pokazuje koliko su u srednjem veku obrazovanje, duhovni život i književno stvaralaštvo bili povezani.
Hilandar i Karejska kelija – mesta na kojima se stvarala pisana reč
Osnivanje Hilandara 1198. godine predstavljalo je prekretnicu u istoriji srpskog monaštva, ali i u razvoju srpske pismenosti.
Hilandar je postao mnogo više od manastira. Bio je mesto okupljanja, prepisivanja i čuvanja knjiga, prevodilačkog rada i oblikovanja književne tradicije koja će se razvijati tokom narednih vekova.
Posebno zanimljivo mesto u Savinom delovanju zauzima Karejska kelija, zamišljena kao prostor povučenog monaškog života, ali i književnog rada. Sa njom se povezuje ideja skriptorijuma – radionice u kojoj nastaju i prepisuju se rukopisi.
U vremenu pre štampe, kada je svaka knjiga morala biti ispisana rukom, takva mesta bila su od presudnog značaja za prenošenje znanja. Nastanak jednog rukopisa podrazumevao je dugotrajan rad, poznavanje jezika i pisma, kao i pristup tekstovima koji su služili kao predlošci.
Zbog toga se istorija srpske književnosti ne može odvojiti od istorije manastirskih biblioteka i ljudi koji su knjige stvarali, prepisivali i čuvali.
Sveti Sava nije ostavio samo crkvena pravila
Savino književno delo obuhvata tekstove različite namene i karaktera.
Karejski, Hilandarski i Studenički tipik uređivali su život monaških zajednica, ali su istovremeno svedočanstva jezika, kulture i duhovnih predstava epohe u kojoj su nastali.
Posebno mesto zauzima Žitije Svetog Simeona, delo posvećeno Savinom ocu, Stefanu Nemanji, koji je nakon povlačenja sa vlasti postao monah Simeon.
U njemu se prepliću lično sećanje, duhovni pogled na život i predstava o vladaru koji napušta svetovnu moć. Nemanja nije prikazan samo kao istorijska ličnost, već i kao čovek čiji život dobija novo značenje kroz monaško iskustvo.
Upravo takva dela pokazuju da srednjovekovna književnost nije bila samo beleženje događaja. Njeni pisci koristili su književne postupke, gradili slike i oblikovali priče koje su imale snažnu duhovnu, ali i umetničku dimenziju.
Stefan Prvovenčani – kralj koji je bio i pisac
Važan deo besede bio je posvećen Stefanu Prvovenčanom, Savinom bratu, koji je u istorijskom pamćenju pre svega ostao prvi krunisani srpski kralj. Njegovo književno stvaralaštvo, međutim, otvara drugačiji pogled na ličnost srednjovekovnog vladara.
Posebnu pažnju profesorka Špadijer posvetila je Drugoj hilandarskoj povelji, jednom od najznačajnijih spomenika rane srpske književnosti i najstarijoj srpskoj povelji koja se danas čuva u Hilandaru, budući da je prva, osnivačka, izgubljena.
Ovaj dokument nije značajan samo zbog pravnog i istorijskog sadržaja. Njegov uvodni deo, poznat kao arenga, ima izuzetnu književnu vrednost.
U njemu se Sveta Gora predstavlja kroz upečatljivu alegorijsku sliku rajske livade, sa drvetom u sredini i pticom koja na njemu peva. Takva slika svedoči o književnoj obrazovanosti autora i njegovoj sposobnosti da duhovne ideje izrazi umetničkim jezikom.
Dva brata i jedna književna epoha
Jedno od naročito zanimljivih pitanja koje je profesorka Špadijer otvorila odnosi se na vreme nastanka Savinog Žitija Svetog Simeona i Druge hilandarske povelje Stefana Prvovenčanog.
Novije datiranje povelje u 1207/1208. godinu omogućava da se ova dva dela sagledaju kao vremenski bliska, što otvara mogućnost njihovog međusobnog književnog uticaja.
Prema tumačenju profesorke Špadijer, moguće je da je Stefan u uvodnom delu svoje povelje koristio motive iz Savinog kazivanja o Svetom Simeonu. Istovremeno, ne može se isključiti ni mogućnost da su braća delila slična umetnička interesovanja i književne podsticaje.
To je važan pomak u razumevanju njihovog odnosa. Sveti Sava i Stefan Prvovenčani nisu bili povezani samo porodičnim poreklom i zajedničkim nastojanjima da učvrste državu i crkvu. Njihova dela otvaraju prostor da ih posmatramo i kao stvaraoce koji su pripadali istom kulturnom i književnom svetu.
Prvi srpski arhiepiskop i prvi srpski kralj bili su, istovremeno, i prvi poznati pisci srpske književnosti.
Nasleđe koje se ne meri samo zidinama
Kraljevdanska beseda podsetila je na jedan deo nemanjićkog nasleđa koji često ostaje u senci velikih istorijskih događaja.
Manastiri, crkve i utvrđenja predstavljaju njegov vidljivi deo. Ali jednako važno nasleđe čine rukopisi, književna dela, povelje i tekstovi koji su sačuvali jezik, predstave i duhovni svet jednog vremena.
Za Kraljevo, grad čiji je praznik vezan za Stefana Prvovenčanog i čiju okolinu obeležavaju Studenica i Žiča, ova tema ima i poseban lokalni značaj. Nemanjićka epoha ovde nije samo udaljeno istorijsko poglavlje: njeni tragovi deo su prostora u kojem živimo.
Beseda profesorke Irene Špadijer ponudila je još jedan način da ih razumemo – ne samo kroz istoriju vladara i zadužbina, već i kroz istoriju reči.
Jer, uporedo sa nastankom države, nastajala je i književnost koja će postati jedan od najtrajnijih tragova tog vremena.
