Jednom sam sasvim slučajno, prolazeći žičkim grobljem, zapazio spomenik Adama Ćirića Erdoglije: drugačiji od ostalih, sazidan od klesanog kamena u vidu kupe na čijem vrhu se nalazi krst
Na spomeniku ispod imena sa dva prezimena piše kratko „slikar”, godina rođenja 1880. i godina smrti 1913. Tu je i slika mladog čoveka sa šeširom velikog oboda.
Tek nekoliko godina kasnije, posetivši jednu izložbu sa fotografijama starog Kraljeva, saznao sam da čovek na čijem grobu sam se iz znatiženje zadržao, zapravo nije bio „slikar” u umetničkom smislu te reči, već prvi fotograf u gradu Kraljevu, onaj fotograf iza koga su ostale sve, inače opšte poznate, fotografije starog Kraljeva.
To su one „slike” koje i danas viđamo u pojedinim kraljevačkim kafanama i na stranicama sve brojnijih knjiga, koje se bave istorijom grada na Ibru. Sa samo 33 godine života, davno zaboravljeni, prvi kraljevački „slikar”, ostavio je ovom gradu neprocenjivu vrednost u vidu foto dokumentacije iz vremena kada je fotoaparat bio čudo od tehnike. Od tog „čuda” su se obični ljudi čak i bojali, jer je postojao strah i verovanje, da ta sprava „čupa” dušu čoveka i prenosi je na hartiju.
A danas, u nepovrat su otišle građevine sa Adamovih „slika”. Nema više leve strane glavne ulice (idući od „tenka” – nema ni „tenka”), nema starih kraljevačkih kafana, trgovačkih radnji sa velikim natpisima iznad vrata, nema nijedne ulice u kojoj bi bila, kao na Skadarliji, zadržana kaldrma… Nema ni starih kraljevačkih kafana… Ove današnje mi, po enterijeru, gomili mesinga, sjaja, ogledala i mermera, deluju gotovo sterilno … Ako me i nateraju da u neku od njih svratim, osećam se kao u operacionoj sali. Dobrovoljno, još uvek odsedam samo u starom, dobrom „Parizu” i molim Boga da ga kojim slučajem ne „renoviraju”.
Duh onog starog Kraljeva je svakako prenesen na „hartije’’ sa kojih danas vidimo, i neretko prepoznajemo, delove grada koji je davno nestao pod temeljima ružnih višespratnica. A o tim novim građevinama i o njihovom spoljnem izgledu više niko i ne brine, komšije se u njima i ne poznaju, a sa prvim letnjim danima iz podrumskih prostorija se širi neprijatan miris, već istrulelog, kiselog kupusa
I reklo bi se da moderni urbanisti poznaju samo onu računsku radnju koja dužinu množi sa širinom, što daje broj kvadrata, a onda se taj broj množi sa cifrom od hiljadu i više evra. Pri tom se, kao po pravilu, građevinari „zaukću” pa spratnost premaše za dodatna dva-tri sprata. I onda opet, naravno sledi računica: dužina puta širina…
Ali, nije sva nesreća u tome. Ne služe sve te građevine samo ostvarenju podsvesne želje, po kojoj svi Kraljevčani treba žive na prostoru od „tenka” do Zadužbine, i dalje, na prostoru od Keja do „Milutina”. Zgrade svojim izgledom, stilom gradnje, spoljnim konturama, bojom, stvaraju distancu između lepog i ružnog, našeg i onoga što naše nije, prave razliku između onoga što jesmo i onoga što nismo… Dakle, kreiraju ukus generacijama, imaju, posredno, edukativni karakter i to, kontinuirano, kroz decenije i vekove koji dolaze…
I po pravilu, gospoda „moderni urbanisti” gotovo svaku građevinu oblikuju sa već ustaljenim, stilizovanim minaretom na jednom uglu zgrade. Takvih građevina, definitivno, nema na požutelim fotografijama Adama Ćirića Erdoglije, a sada možete ih videti gde god se okrenete.
Nije mi poznato ko takve građevine projektuje, nebitno je ko ih gradi… Reklo bi se da postoji velika verovatnoća po kojoj su „moderne urbaniste” u nekoj od predhodnih generacija „sačinili” pijani Turci, pa se ovde radi o kreacijama genetski nagomilanog materijala. Pet stotina godina je, ipak, dug period, a i genetika je čudo.
Bože me sačuvaj, kako li će izgledati fotografije Kraljeva nekog novog Adama Ćirića, ako se takav uopšte rodi, recimo, za nekih 200 godina.
Rade Velizarov Erac
