Polaganjem venaca kraj spomenika krajputaša posvećenih mladim ljudima iz kraljevačkog kraja, koji su tokom balkanskih i Prvog svetskog rata dali svoje živote za slobodu otadžbine, danas je u Kraljevu obeležen Dan proboja Solunskog fronta. Ujedno je obležen i Dan srpskog jedinstva, slobode i nacionalne zastave – zajednički praznik Republike Srbije i Republike Srpske, ustanovljen 2020. godine.
„Od Lazara do Košara srpska istorija je prepuna primera naših predaka, njihovog nadljudskog napora da sačuvaju ono što je porodica, država, zemlja. Ovo je dan da se okupimo ne pod jednu šljivu, već pod jednu zastavu – zastavu poštovanja, razumevanja i ljubavi prema Srbiji“, poručio je Miloš Milišić, pomoćnik gradonačelnika Kraljeva za kulturu, polažući venac na spomenik krajputaš u parku kod Duhovnog centra „Vladika Nikolaj Velimirović“.
O značaju današnjeg datuma govorio je i istoričar Milan Matijević, podsećajući da je proboj Solunskog fronta urezan u temelje srpske istorije:
„Na području Kraljeva postoji 57 spomeničkih obeležja i mnogi spomenici krajputaši koji nas podsećaju na junaštva naših predaka. U centru grada podignut je i spomenik – trajni podsetnik na žrtve i herojstvo srpskog naroda.“
Vence su, pored predstavnika Grada, položili i načelnik Raškog upravnog okruga Stefan Adžić, pripadnici Vojske i Policije, kao i brojna boračka udruženja.
ŠTA KAŽE ISTORIJA?
Proboj Solunskog fronta, 15. septembra 1918. godine, bio je prelomni trenutak Prvog svetskog rata i simbol povratka srpske vojske u porobljenu otadžbinu. Nakon povlačenja preko Albanije 1915. godine i oporavka na Krfu, srpska vojska se tri godine kasnije našla rame uz rame sa saveznicima – francuskim i engleskim jedinicama – na Solunskom frontu.
Šumadijska divizija, u kojoj su se nalazili i vojnici iz Kraljeva i okoline, bila je prva koja je probila bugarske rovove i time omogućila nastavak ofanzive. Njihov uspeh ubrzao je prodor savezničkih trupa i označio početak nezadržive srpske borbe za slobodu. Već do 1. novembra iste godine oslobođen je Beograd, a zatim su srpske jedinice prešle Drinu, Dunav i Savu, doprinoseći oslobađanju južnoslovenskih naroda i stvaranju Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.
Cena pobede bila je ogromna: Srbija je u Velikom ratu izgubila gotovo trećinu stanovništva, među njima i veliki broj mladih ljudi. Njihova pisma sa fronta svedoče o najjednostavnijim ljudskim brigama – da li su pokošene livade, da li ima rakije za zdravicu detetovom rođendanu, o slavama proslavljenim na Kajmakčalanu – ali i o nepokolebljivoj veri da će se vratiti kući.
O tim stradanjima i junaštvu pisali su i strani svedoci. Američki novinar Džon Rid beleži reči vojnika:
„Vodili smo četiri rata za tri godine – Prvi i Drugi balkanski, albanski ustanak i Veliki rat. Tri godine se nismo presvukli.“
Arčibald Rajs zapisao je da su bili oskudno odeveni, ali da je njihov moral bio „doveden do savršenstva“.
Od 2020. godine, 15. septembar je proglašen za Dan srpskog jedinstva, slobode i nacionalne zastave, praznik koji zajednički obeležavaju Republika Srbija i Republika Srpska. Datum je simbolično izabran – kao sećanje na dan kada je srpska vojska probila Solunski front i time pokazala snagu, jedinstvo i veru u slobodu.
M. M. D.
