Čitavih osamdeset godina, svake godine, 15. oktobra, u ranim jutarnjim časovima ili kasno uveče, u Popov potok su dolazili Dragačevci, najpre deca, onda unuci, a sada i praunuci stradalnika. Dolazili su njih desetak, da ih niko ne vidi i ne dočeka, da tu, u tajnosti, upale sveće svojima… Popov potok je bio zabranjen kao mesto hodočašća, partijskim, a onda i državnim odlukama, što je u posleratnim godinama bilo, jedno te isto. Tek je poneko u Kraljevu znao da je Popov potok, najveće stratište nevinih žrtava, posle Lagerskog groblja.
Drvena ograda, kojom su bile ograđene masovne grobnice, posle Drugog rata je odavno istrulila, a onda je prostor preoran, tako da ne postoje precizno određena mesta grobnica. Drveni krst koji je postavljen 1997. godine, na mestu gde bi po sećanjima, tada živih svedoka, trebalo da su grobnice, nakrivio se i istrulio, a kompletan prostor je pretvoren u divlju deponiju, sa naslagama komunalnog otpada, šuta, betona, plastike, guma, toaletnih šolja, uginulih životinja, uz šipražje, vrzinu i korov na celoj površini stratišta…
Sramota, kakvu grad Kraljevo imao nije, a najmanje 600 ljudi, počivalo ke ispod divlje deponije. Ova brojka se danas uzima kao uslovna, jer svakodnevna kopanja po istorijskim izvorima, ukazuju na verovatnoću da je ta cifra mnogo veća, te da broj žrtava Popovog potoka, može biti i duplo veći, zbog indicija o velikom broju streljanih ljudi iz čačanskih i kruševačkih sela, koji su stradali kao žrtve komunista.
Konfiguracija terena se sigurno menjala tokom proteklih osamdeset godina, što nasipanjem otpada i zemlje, što erozijom tla i odnošenjem površinskih slojeva, prilikom velikih kiša. Kosti su tako isplivavale na površinu, a raznosili su ih psi lutalice. Nekoliko kostiju (kičmeni pršnjenovi, butne kosti), pronađeni su tokom izvođenja radova, bukvalno u travi i na površini zemlje. Ove kosti su pothranjene u Žičkom manastiru, zalaganjem sestrinstva manastira Žiča.
Prema, do sada, dostupnim izvorima, stradanja u Popovom potoku počinju sa opsadom grada Kraljeva, u oktobru mesecu 1941. godine. U ranim jutarnjim časovima, 14. oktobra , u jurišu na Poljoprivrednu školu, gine 11 junaka Jeličkog četničkog odreda. To je ujedno bio i glavni pravac udara združenih snaga, s obzirom da je grad smešten „u klinu“ između leve obale Ibra i desne obale Zapadne Morave. Reke su bile prirodna prepreka za otvaranje većeg fronta. Sledećeg jutra, 15. oktobra, pošto su Nemci dobili pojačanje iz Kruševca, u ponovljenom jurišu na Poljoprivrednu školu, gine još 34 junaka Jeličkog četničkog odreda, zajedno sa legendarnim poručnikom Jovanom Bojovićem. Jedan broj četnika, koji su ostali teško ranjeni na njivama ispred škole, biva naknadno ubijen od strane Nemaca, tako da se ukupan broj žrtava (samo na ovom pravcu) povećao na više od pedeset. O ovim događajima, postoji čak i foto dokumentacija, sa slikama poređanih leševa, junaka Jeličkog četničkog odreda, na prostoru ispred Poljoprivredne škole.
Rade Jovetić u svojoj monografiji „Hronika kraljevačkog groblja“ na tri stranice, govori o streljanjima koja su na prostoru Popovog potoka izvršili Nemci i Bugari. U istom tekstu se ne pominju stradalnici iz oktobra 1941. koji su izginuli tokom opsade grada, kao ni žrtve komunističkog terora.
On navodi da su nakon posleratnog uređenja lagerskog groblja ostale potpuno neuređene i neobeležene dve grobnice na Ratarskom imanju, tačnije u Popovom potoku. Dalje, navodi da su poznata, najmanje četiri masovna streljanja na ovom prostoru.
Prvo masovno streljanje je izvršeno 7. juna 1943, kada je ubijeno 41 lice iz Kraljeva i okolnih sela. Nemci su ovu grupu streljali zbog odmazde, jer su četnici ubili tri Rusa, belogardejca, koji su pripadali nemačkoj oružanoj sili. Tačnije, oni su izginuli u sukobu sa četnicima, u noći između 24. i 25. maja, 1943. godine, kod sela Progorelice.
Sledeće grupno streljanje, prema navodima Rada Jovetića, izvršeno je tri nedelje kasnije – 28. juna 1943. godine. Tada su nemački vojnici streljali 50 građana, koji su izvedeni iz Okružnog zatvora u Kraljevu i kamionima dovezeni na stratište.
Tokom septembra 1943. godine, nemački i bugarski vojnici streljali su nekoliko grupa građana iz Kraljeva, Čačka, Ivanjice i okolnih mesta. Tačan broj ovih žrtava nije utvrđen.
Sledeće streljanje je izvršeno 31. avgusta 1944. godine, kada je streljano oko 300 ljudi koji su u Okružni zatvor u Kraljevu dovedeni iz Kraljeva, Čačka i Ivanjice.
Jovetić dalje navodi da ukupan broj žrtava nije nikada tačno, utvrđen, ali procenjuje da se ta brojka vrti oko 400.
Avgusta ili septembra 1944. godine, po navodima Jovetića, Nemci vrše iskopavanje posmrtnih ostataka, polivaju ih bezinom i pale. Potpisniku ovog teksta, pre dvadesetak godina, ovu činjenicu, o iskopavanju i paljenju posmrtnih ostataka, svedočio je i sada, pokojni Milutin Kolarević (brat poznatijeg Tihomira i Milomira Kolarevića), čija kuća je u blizini stratišta.
Posle oslobođenja u Popovom potoku su bile dve masovne grobnice i jedna iskopana raka – prazna. Obe grobnice su bile ograđene drvenom ogradom, koja je pedesetih godina skinuta i sve je preorano.
Postojala je 1991. godine, inicijativa Milenka Raketića iz sela Beljine kod Čačka (sina Božidara Raketića koji je tu streljan 28. juna 1943. godine), da se prostor Popovog potoka dostojno obeleži, ali po tom pitanju ništa nije urađeno osim postavljanja drvenog krsta 1997. godine, na mestu gde su se, po sećanju Radomira Lala Miloševića, nalazile grobnice. U vreme streljanja, imenovani je bio šesnaetogodišnji dečak, koji je lično, sa distance bio svedok zločina.
Rade Jovetić u citiranom tekstu ne pominje četničke žrtve iz oktobra 1941. godine, kao ni žrtve komunističkog terora, a upravo su te dve grupe stradalnika bile ideološka prepreka da se Popov potok obeleži kao mesto velikih stradanja u Kraljevu.
Dragan Drašković u knjizi „Vreme zla“, na stranici 51. navodi podatake da su Nemci i Bugari u Popovom potoku streljali „samo u junu 1943, oko 500 ljudi, najviše zemljoradnika“. Ova cifra isključuje žrtve iz drugih datuma (van juna), kao i žrtve poginulih u napadu na Poljoprivrednu školu i kasnije žrtve komunističkog terora.
Sve egzikucije – streljanja i likvidacije u poratnom periodu vršene su pod rukovodstvom i nadzorom lokalne kraljevačke OZNE, na čijem čelu je bio Milan Đoković Pop (svršeni bogoslov), rukovodilac i članovi Mijat Jovanović „Stric“, Raka Vukajlović i drugi, navodi Drašković na stranici 50, i dodaje da je najpoznatiji egzekutor koji je „voleo da muči i ubija“ u Kraljevu zapamćen kao Krckalo, Grbče ili Pekmez. Ove nadimke je imao Milivoje Dašić, koji je pre rata radio kao kafe kuvar u hotelu „Jugoslavija“. Postao je partizanski potporučnik, a kasnije je radni vek proveo u Fabrici kablova u Jagodini, kao šef fabričkog obezbeđenja. Pored njega, kao likvidatori se pominju Ilija Čubrilović, Zdravko Sretović, Boško Matijašević, Momir Jelisijević zvani Brica, izbeglica iz Bosne, upravnik zatvora za vreme rata, doušnik Gestapoa Aćim Bosanac, Života Bukonjić – Pikavac i drugi. Glavni puškomitraljezac je bio Radojko Vukićević zvani „Stoj-stoj“.
Istoričar Srđan Cvetković u knjizi „Između srpa i čekića“, na stranici 223. govori o egzekucijama „oslobodilaca“ u Kraljevu. Prema svedočenju pripadnika OZNE, Miodraga Miše Jovičića, iz Kraljeva su streljane 72 osobe, zatvorene u podrumu Kneževića kuće (sadašnje sedište SPS-a). Za lakše zatvorenike, kasnije je otvoren zatvor u kući Jelene Vuković. Zatvorenici su odatle odvođeni bez odeće, vezanih ruku i streljani u Potoku. Samo u jednoj turi ubijeno je njih 27, a među njima predsednici opština Dušan Krstić, Momir Savić iz Ribnice i Uroš Miloradović iz Konareva, ali i sveštenici Dragoslav Obućina i Sretenović, pet tumača i drugi .
Postoji, dakako, nedoumica oko mesta počivanja Dušana Krstića i popa Obućine, jer Dragan Drašković u knjizi „Vreme zla“, na stranici broj 69, navodi, posredno, svedočenje Milorada Đurovića, koji je svedočio Krstićevom unuku, Zoranu Savkoviću Džeriju da je Krstić streljan na Nemačkom groblju.
Ovo groblje je danas potpuno devastirano i uništeno, pa i ako se tretira kao „Nemačko“, ono je više srpsko, jer su Nemci, posle rata, otkopavali grobove i posmrtne ostatke svojih vojnika i prenosili ih u Nemačku.
Tu je ostao manji broj nemačkih grobova, a stanovnik tog dela Grdičke kose, Radomir Barlov, mi je svedočio da su, ne tako davno, ovo mesto posetili rođaci nekog nemačkog vojnika, koji su tu palili bele – katoličke sveće, na mestu gde bi, po šemi trebalo da počiva njihov predak. Naime, imali su skicu sa precizno određenim grobnim mestima, u odnosu na poziciju sada vidljivih ostataka kapele, verovatno nastalu još tokom rata, jer su Nemci svoje izginule sahranjivali pedantno i strogo po redu grobnih mesta.
Možda najtragičnija sudbina, zadesila je braću Aleksandra i Borislava Kostića, studente kojima je otac streljan 1941. U Fabrici vagona. Verovatno su bili i završili studije do 1944. godine. Oni su krenuli prema granici Slovenije, gde su ih partizani uhvatili i sproveli u Udbu Kraljeva. Udba je pozvala njihovu majku i pitali je, kojeg sina da joj ostave, na šta je nesnađena žena odgovorila da su zajedno bili i ako je jedan kriv, onda su oba. Ozna – Udba joj je streljala oba sina, verovatno u Popovom potoku (D. Drašković – „Vreme zla“, str. 72).
Poslednji put, crni u licu, na dan 15. oktobra, Dragačevci su otišli, kasno, svojim kućama, pretprošle, 2023. godine. Zapalili su sveće svojima na stratištu pretvorenom u divlju deponiju, pored satrulog i iskrivljenog, drvenog krsta, na mestu koje je bilo u totalnom brlogu.
Iduće godine, mi koji smo ostali posramljeni, uz pomoć brojnih ljudi dobre volje, očistili smo celu deponiju sa tonama otpada, podigli smo Memorijal Popov potok, sa betonskim platoom, veličine 6 puta 5 metara, mermernim mozaikom, postamentom i mermernim krstom visine 3,3 metra, natpisom „Junacima Jeličkog četničkog odreda, žrtvama nacističkih odmazdi i žrtvama komunističkog terora“, jarbolima za zastave, pristupnom stazom od kamenih ploča, drvoredom sadnica oraha, klupama, žardinjerama za cveće, javnom rasvetom, na platou i duž staze, obezbeđenim parking prostorom, tablama koje upućuju posetioce i tablom, na kojoj se može pročitati sažet istorijat ovog mesta.
Sve navedeno – bez dinara učešća države i lokalne vlasti. Detaljan spisak svih dobrotvora, objavljen je na Fejsbuk stranici UREDIMO MEMORIJAL POPOV POTOK.
Hvala Gospodu Bogu što nam je dao snage i moći da, posle osamdeset godina, operemo obraz Kraljeva!!!
I da citiram jednog uglednog kraljevačkog sveštenika: „Hvala vlastima što nisu smetali“. Dodao bih: Bar ne previše.
Rade Velizarov Erac
