U Kraljevo je, 22. oktobra 1918. godine, ušla srpska vojska, pa je ovaj datum u istoriji grada ostao zabeležen kao Dan oslobođenja Kraljeva u Velikom ratu. Pre osam godina lokalna samouprava počela je da obeležava taj dan u znak sećanja na srpske vojnike koji su prošli sve strahote rata kakav svet do tada još nije video i doživeli da u Kraljevo uđu sa srpskim barjakom.
Ove godine, u Kraljevu je sećanje na pretke obeleženo polaganjem venaca kraj krajputaša u parku kod Duhovnog centra „Sveti vladika Nikolaj Velimirović“. Vence su, uz zvuke „Posmrtnog marša“ Vatrogasnog orkestra „27. septembar“, pored gradonačelnika Kraljeva dr Predraga Terzića i njegovih najbližih saradnika, položile i delegacije Raškog okruga, Vojske, Policije, predstavnici boračkih udruženja i organizacija.
Istoričar Nemanja Trifunović, kustos Narodnog muzeja Kraljevo podsetio je da je u Kraljevo pre tačno 106 godina ušao Konjički eskadron Trećeg konjičkog puka Konjičke divizije Prve armije:
– Pod komandom kapetana Bogdana Jevtovića, oni su pregazili reku Ibar i oslobodili Kraljevo, iz kojeg su se povukle austrougarske okupacione trupe. Time je okončana trogodišnja okupacija našeg grada, koju su obeležile torture, pljačke, ubistva i nemilosrdne eksploatacije prirodnih bogatstava ovog kraja.
Upravo spomenici-krajputaši svedoće o stradanjima srpskog naroda ovih krajeva u Prvom svetskom, ali i u ratovima vođenim za oslobođenje i ujedinjenje od 1912. do 1918. godine. Na teritoriji Kraljeva postoji 57 spomenika i spomeničkih obeležja figuralnog oblika, spomen-ploča, spomen-škola i spomen-crkava, kao i dve spomen-zvonare: u Vrbi i u Sirči.
Trifunović je podsetio da je kraljevački Narodni muzej Kraljevo, sa idejom prikupljanja konačnog broja žrtava ovog rata formirao terensku ekipu:
– Kolega Srđan Vulović i ja, obilazimo seoska groblja, evidentiramo spomenike poginulim u ratovima od 1912. do 1918, kao i brojne krajputaše koji se nalaze pored puteva u selima. Do sada smo obišli više od 45 grobalja i evidentirali veliki broj krajputaša koji se, nažalost, nalaze u veoma lošem stanju s obzirom na to da je većina pravljena od peščara i da su podložni propadanju. To je projekat koji će trajati narednih godina, ali se nadamo da ćemo, kada iščitamo te spomenike kao jedan vredan istorijski izvor, uz konsultaciju arhivske građe, arhivskih dokumenata, konačno imati popis svih Kraljevčana odnosno žitelja Kraljeva i okoline koji su stradali u Velikom ratu.
Postoji priča iz tog vremena koju je, u svojoj knjizi „Kraljevački spomenici – Soluncima u slavu“, objavio dr Milan Matijević. Po njoj je tadašnji predsednik kraljevačke opštine Jovica Stojković naredio svim potkivačima da potpale vatre da bi mogli da se potkivaju konji, na kojima je, kako je istakao, Srbija dočekala slobodu. Narod je srpske ratnike koji su pristizali kitio cvećem, a konje izvezenim peškirima:
U večernjim satima 21. oktobra 1918. u grad je ušla konjička patrola kapetana Bogdana Jevtovića, kako bi ispitala teren, jer je, pretpostavljali su, Kraljevo još bilo u rukama Austrijanaca i Nemaca. Na Pljakinom šancu bilo je 12 topova, pa je konjička patrola trebalo da ispita da li se okupator i dalje nalazi u gradu.
Kada su srpski vojnici utvrdili da u Kraljevu više nema austrijskih i nemačkih trupa, povukli su se u Ribnicu, obavestili komandanta Bogdana Jevtovića i sutradan je srpska jedinica ušla u Kraljevo. Posle tri godine austrijsko-nemačke okupacije Kraljevo je dočekalo slobodu.”
M. M. D.
