SVA KRALJEVSKA IMENA – U IME NARODA

piše Vojkan Trifunović

Na današnji dan 1954. godine Izvršno veće Narodne Republike Srbije donelo je odluku o promeni naziva Gradske opštine Rankovićevo u Gradska opština Kraljevo

Kraljevo je nosilo naziv Rankovićevo od 1949. do 1954. godine, ali je u svojoj istoriji ime, pre toga, menjalo još nekoliko puta. Ljudi poslovično skloni mistifikaciji su u tom činu videli posledice različitih teorija, pa su tako te promene objašnjavane brojnim zaverama ili kakvim palanačkim “rekla-kazala” pričama, a sve u zavisnosti od političkog opredeljenja. Simpatizeri desnog političkog pola su promenu imena shvatili kao želju novih posleratnih vlasti da se izbriše svako sećanje na “zlatni” period kraljevine, tokom kojeg su građani “išli na časove francuskog i uživali na balovima”, ali i kao svojevrsnu kaznu” za “reakcionarno” držanje stanovnika okoline tokom II svetskog rata. Sa druge strane, simpatizeri sa levog političkog pola su promenu imena objašnjavali neophodnošću da se pruži podrška narodnim prvacima u još jednom odsutnom istorijskom trenutku u kojem se našla naša domovina, kakav je nesumnjivo bio sukob sa SSSR 1948. godine. Ono što je zajednično za sve promene imena, a što svi politički polovi u svojoj zanesenosti ne primećuju, je da se one vrše u “ime naroda” i za narod. Dakle, narod preko svojih posrednika, viđenijih pojedinaca, političara ili političkih komesara, predaje zahteve nekoj višoj instanci sa željom da svom gradu daju novo, bolje, lepše ime. U vezi sa tim, zahtevi im neretko bivaju ispunjeni.

Rudo Polje – Karanovac – Kraljevo

Iz najstarijeg sačuvanog turskog katastarskog popisa smederevskog sandzaka iz 1476. godine pominje se selo Rudo Polje u nahiji Maglič brveničkog kadiluka. Iz samog naziva se moze zaključiti da je oblast u kojem se naselje formiralo bogato rudom, što može da bude u vezi sa brojnim lokalitetima u okolini na kojima se vršilo iskopavanje i obrada ruda. Za sam status naselja je bilo od velike važnosti to što se nalazilo u Smederevskom sandzaku koji je bio na turbulentnoj granici prema Ugarskoj pa je zato Turcima bilo u interesu da ovaj prostor dobro nasele i uz jasno utvrđivanje pravnih i ekonomskih povlastica, uključe lokalno stanovništvo u odbrambeni sistem radi odbrane granica.

Vrlo brzo, već u drugoj polovini XVI veka (tačnije 1560. godine) u jednom defteru je pored imena Rudo Polja upisano i drugo ime “Karanovac”. Kada je reč o poreklu ovog naziva, mišljenja su različita. Po narodnom predanju, Karanovac potiče od imena Karana, sina kneza Šobata koji je upravljao ovom oblašću. Pored Karana, knez Šobat je imao sina Berama, pa stoga naziv današnjeg naselja Beranovac navodno vodi poreklo od njega. Nešto naučnija objašnjenja govore da reč “Karanovac” potiče od nemačkog, zapravo saskog, rudarskog izraza “Der Karren” koji označava kola (za prevoz rude). Verovatno je vezano za Sase koji su na poziv kralja Uroša I došli u srednjovekovnu srpsku državu sa namerom da započnu eksploataciju rude. Zatim kao jedno od mogućih objašnjenja je da termin “Karan” potiče od starogrčke reči “karavos” što u prevodu znaci “glava”, “glavar”, “vladar” ili “vrhovni vojskovođa”. Ovo se može povezati sa narodnim predanjem o knezu Karanu kao glavaru ove oblasti. Pored ovih, postoji i jedno polulegendarno objašnjenje koje govori da “Karanovac” potice od turske reci “kara” i termina za monetu “novac”, tj crni novac, što je u vezi sa haračem koje je lokalno stanovištvo moralo da predaje turskim vlastima. O tome donosi podatke putopisac, geograf i minerolog  Ami Bue u svom delu Itinereri evropske Turske iz 1854. godine.

Jedan od najvažnijih trenutaka u istoriji grada je nova promena imena, ovog puta sa jasnijim razlogom i objašnjenjem. Vladavina kneza Milana Obrenovića je propraćena brojnim aferama. One su se nizale počevši od tzv. Tajne konvencije iz 1881. godine, za koju doduše javno mnjenje nije znalo, kojom se Srbija odrekla svojih nacionalnih interesa u Bosni i Hercegovini u korist Austrije. Zatim Bontuove afere oko izgradnje železnice kroz Srbiju od Beograda do Vranja, gde je knez Milan bio na šelu spiska potkupljenih članova Vlade. I na kraju, afera oko smenjivanja mitropolita Mihaila, poznatog kao velikog rusofila, koji je na insistiranje kneza Milana smenjen. Pod uticajem predsednika Vlade, Milana Piroćanca, javlja se ideja o proglašenju Milana za kralja, a Srbije za kraljevinu. Nakon što su dobijena uverenja od velikih sila, pre svega Austrije, da neće imati ništa protiv, zakonom od 22. februara/6. Marta 1882. godine Srbija je proglašena Kraljevinom, knez Milan kraljem, a njegov sin Aleksandar kraljevićem. Kao što je moglo da se predvidi, ova vest je izazvala ogromno oduševljenje širom Srbije jer je posle toliko godina došlo do obnavljanja “nemanjićke srednjovekovne kraljevine”. Telegrami podrške dolaze sa svih strana, pa i od tadašnjih stanovnika Karanovca. Oni se sa nekoliko dana zakašnjenja obraćaju novom kralju, čestitajući mu na novom zvanju uz komentar da je ovaj proglas “proizveo najveće oduševljenje i neopisanu radost u duši Tvojih vernih Karanovčana”.

Zatim ga pozivaju da u skladu sa srednjovekovnim običajima dođe u Žiču, gde treba da bude miropomazan. S obzirom da je bilo jasno da će euforija oko proglašenja kraljevstvom brzo splasnuti zbog nagomilanih političkih afera i predstojećih skupštinskih izbora, u krugu oko kralja Milana rodila se ideja o putovanju kroz Srbiju u cilju povećanja popularnosti. Taj put ga je doveo i do Karanovca, 15/27. aprila, gde je “dočekan neizbrojnim narodom koji Ga je, u sred grmljavine topova i jeke zvona, pozdravljao burnim radosnim usklicima i bacao pred-a-nj vence i cveće, tako da je Kralj hodao po samom mirisnom cveću”.  Dana 19. aprila delegacija opštine Karanovac, “u ime naroda”, podnela je kralju Milanu pismenu molbu da se Karanovac “zato što mu je ime tursko” drugačije nazove. Kralj Milan prihvata taj zahtev i donosi odluku da se “u spomen Našeg dolaska u njihovu varoš Karanovac ubuduće naziva Kraljevo”. Tako je Karanovačka opština nazvana Kraljevskom, a Karanovački srez Kraljevskim srezom. Zanimljivo je da Karanovac nije jedino mesto koje tražilo da mu se promeni ime. Njegov primer su sledili Bikotinac koji je promenio ime u Braničevo, Vojnik u Despotovac, Požega u Aleksandrova ili Aleksandrija, Kozetin u Aleksandrovac ili Aleksandrovo, i tako dalje.

Rankovićevci, Rankovićevljani, Rankovićanci

Kraljevo je svoje ime zadržalo sve do 1949. godine, kada je ponovo “u ime naroda”, moralo biti promenjeno. Ovog puta je sve rađeno u dosluhu sa novom, socijalističkom, vlašću, gde su u igri ponovo bili narodni prvaci koji su poslušali glas naroda te herojskom gradu koji je dao mnoge žrtve tokom Drugog svetskog rata pronašli novo ime. Ono je pronađeno u liku Aleksandra Rankovića – Leke (konsprativno ime Marko), drugog čoveka tada vrlo moćne KPJ, ministru unutrašnjih poslova, čoveku iz naroda. Kao glavni inicijator ove promene pominje se dr Nikola Koča Jončić, jedan od najistaknutijih komunista iz Kraljeva, koji o tome kaže: “Nama, mladim revolucionarima, posebno nama zaposlenim u Udbi, smetalo je što se ima našeg grada vezuje za jednog kralja, a naročito što je to ime vezano za kralja Milana Obrenovića, jednog od najreakcionarnijih vladara. Mi smo po svaku cenu hteli da promenimo ime Kraljevo, ali se to u početku nije vezivalo za Rankovićevo ime…” Dalje drug Koča objašnjava da je njegovo ime bilo logičan izbor s obzirom na situaciju u kojoj se država nalazila, a vezano za sukob sa Informbiroom, odnosno Staljinom. Po njegovim rečima, trebalo je pokazati jedinstvo naroda i rukodovilaca, a pozivao sa ne to da su mnogi gradovi već promenili ime i uzeli imena istaknutih revolucionara.

Sa druge strane, Blagomir Rudnjanin, tadasnji predsednik sreza, tvrdi da: “To (izbor Rankovića – prim. aut.) nije poteklo od nas iz Kraljeva. Mi smo imali konferenciju, čitavo veče se razgovaralo da se promeni ime Kraljeva, ali se nije pominjalo Rankovićevo. Nagađalo se…Ali je, u stvari, to već bilo rešeno gore…”. Još jedan partijski funkcioner, narodni heroj Pavle Jakšić, je tvrdio: “Ja nisam učestvovao u promeni imena Kraljeva, niti znam od koga je potekla ideja i ko je radio na njenoj realizaciji. Međutim, to davanje Rankovićevog imena Kraljevu je tada imalo smisla…”. Time potvrđuje mišljenje druga Jončića da je trebalo dati podršku rukovodstvu u neravopravnoj borbi protiv Staljina. Po rečima tadašnjih funkcionera, podrška IB-u i Staljinu u Kraljevu je bila mala, tako da sa te strane nova vlast nije morala da se brine, ali svejedno ime je promenjeno. To je zvanično učinjeno Ukazom Prezidijuma Narodne skupštine Narodne Republike Srbije br. 195 od 6. jula 1949. godine. Kao i u slucaju kralja Milana, Aleksandar Ranković je pozdravljen pismom sa svečane akademije iz Rankovićeva u kome autori ističu da je odlučeno da “damo svome gradu tvoje herojsko ime i da te na taj način još jedanput uverimo u svoju ljubav i veliku zahvalnost prema tebi za ono sto si dao našim narodima u njihovoj borbi za oslobođenje i izgradnju socijalizma.” Ponovo je iskazana ogromna ljubav običnog puka naspram velikih ljudi. Prema saznanjima, Ranković nije imao ništa protiv promene i prihvatio je tu odluku kao znak podrške u tim sudbonosnim trenucima po novu državu.

Nije prošlo puno vremena a već 1953. godine se pojavila vest o preporuci Saveznog izvršnog veća za izmenu naziva gradova, ulica, preduzeća i ustanova koje nose imena živih ljudi, te se tako povela rasprava o još jednoj promeni imena. U vezi sa tim, dvadeset petog novembra je u sali Narodnog univerziteta, na inicijativu Socijalističkog saveza grada održana javna debata o izmeni imena grada. Na njoj su se mogli čuti različiti predlozi, između ostalih i Medjurečje, Nemanjići, Brozovo ili Ibarsko. Debati su se priključile i lokalne novine “Ibarske Novosti” koje su napravile anketu među građanima sa željom da čuju njihovo mišljenje povodom ove preporuke. Mišljenja su bila oprečna i kretala su se od toga da treba da se vrati ime Kraljevo jer “podvizi IV kraljevačkog bataljona, žrtve streljane u Kraljevu i ostali važni događaji naše istorije vezuju nas za to ime”, do toga da treba dati novo ime a to je Žiča jer kako je rekao jedan od upitanih građana “vezati ime za jedan srednjovekovni kulturni spomenik mislim da nije loša stvar, a i sam srez nosi naziv Žički”. Bilo je i komentara da ostane ime Rankovićevo “obzirom na zasluge druga Leke i činjenicu da već jednom treba prekinuti sa menjanjem imena našeg grada”. Usledili su i narodni zborovi koji su trebali da doprinesu demokratičnosti prilikom donošenja konačne odluke. Po svedočenju “Ibarskih Novosti” zborovi su bili dobro posećeni, diskusija je bila živa, a odluke su bile slične onima u anketi. Od novih predloga se izdvajaju “grad Ive Lole Ribara”i “Novi grad”. Imajući u vidu rezultate diskusije i mišljenje javnog mnjenja, Narodni odbor Gradske skupštine je smatrao da je neophodno sazvati sednicu i doneti konačno rešenje. Rasprava koja je usledila je dovela do toga da se izdvoje tri predloga – Rankovićevo (ako za to postoji mogućnost), Kraljevo i Žiča. Na XXIII redovnoj sednici Narodnog odbora Gradske skupštine u Rankovićevu, održane 6. avgusta 1954. godine, pod tačkom broj 4 se navodi da je “odbor i dalje stao na stanovište da se naš grad zove Kraljevo”. Konačno, zvanična odluka o promeni imena grada doneta je 27. decembra 1954. godine, a objavljena je u Službenom glasniku NRS broj 1 od 8. januara 1955. godine.

Odlukom Saveznog izvršnog veća je konačno stavljena tačka na promene imena našeg grada. Te promene su bile ili političke odluke “odozgo” ili volja naroda “odozdo” ili jos češće kombinacija “odozdo-odozgo”. One su svakako imale pristalice i ljute protivnike, opet u skladu sa političkim opredeljenima, ali ponekad su pojedinci uviđali svu besmislenost tih nametnutih promena. Jedan od njih je i Milutin Rudnjanin, komercijalni direktor preduzeca “Kablar” koji kaže: “Ako bi dali novo ime ono bi bilo peto po redu. Mišljenja sam da treba prekinuti sa takvom praksom. Kod nas u gradu ima ljudi koji su se rodili u Karanovcu, a živeli u Kraljevu i Rankovićevu, a umreće recimo, ako mu damo novo ime, u Žiči. Znači promenio četiri mesta boravka, a nije se mrdnuo iz grada“.