ORKESTAR JEDNE MLADOSTI

piše Vojkan Trifunović

Uz malo lukavstva i puno sreće, 15 mladih vatrogasaca je 27. septembra 1941. uspelo da pored nemačkih stražara izađe iz okupiranog Kraljeva i ode  u partizane

Septembra 1941. godine Kraljevo se nalazi pod okupacijom. Ustaničke trupe se približavaju gradu i jasno je da će se ubrzo naći pod opsadom. Grupa mladih vatrogasaca Dobrovoljne vatrogasne čete se odlučuje na smeli podvig. Rešavaju da se izvuku iz grada i priključe partizanskom odredu “Jovo Kursula” koji se nalazi u okolini Kraljeva. U tome uspevaju prolazeći pored zbunjene nemačke straže na mostu preko reke Ibar. Na prvi pogled ova priča deluje kao kratak siže kakvog ratnog filma, poput “Dvanaest žigosanih” ili “Spasavanje redova Rajana”, ali pomenuti događaj se stvarno zbio. Petnaest mladih vatrogasaca uz malo lukavstva i puno sreće uspelo je da prođe bez ikakvih problema preko mosta, izađe iz okupiranog Kraljeva i otisne se u partizane.

Nemačke trupe su ušle u Kraljevo 14. aprila 1941. godine, nepunih osam dana nakon napada na Jugoslaviju. U gradu je uoči napada bio popriličan metež, pa je dobar deo stanovništva izbegao iz grada u okolna sela sa namerom da se zaštiti od nastupajućih sukoba. Po svedočenjima savremenika u Kraljevu je “bilo malo sveta, sve je bilo u bežaniji”. Nakon zauzimanja, u Kraljevu je zavedena okupaciona vlast. Zahvaljujući privrednom napretku koji je doživelo u godinama pre izbijanja Drugog svetskog rata, pre svega otvaranjem Aeroplanske i Železničke fabrike, ali i razvijenim saobraćajnicama za transport vojske i naoružanja, Kraljevo je za nemačku okupacionu vlast bilo značajan regionalni centar i u njemu su bili smešteni: Komanda mesta, 717. pešadijska divizija, štab 749. puka sa jednim bataljonom, štab i nekoliko četa 737. pešadijskog puka, ekspozitura Gestapoa i druge službe.

Život pod okupacijom se polako smirivao. Stanovništvo koje je uoči napada otišlo iz grada počelo je da se vraća u svoje domove, a dućani, kafane i hoteli su nastavili sa radom. Jedino je školska godina za sve đake kraljevačkih škola bila prekinuta. Ekonomska situacija je bila izuzetno teška. Premda cene osnovnih životnih namirnica nisu skočile u odnosu na predratne, novca je bilo sve više, pa je pretila inflacija. U opticaju je bilo nemačkih okupacionih maraka koje nisu ništa vredele, a morale su da se primaju po kursu 20 dinara za marku. Tako tešku situaciji dodatno je komplikovao dolazak izbeglica iz Slovenije, uglavnom Slovenaca jugoslovenskog opredeljenja, kojih je prema podacima bilo više od dve hiljade. Prihvat prvih izbeglica je organizovao Odbor za zbrinjavanje izbeglica, formiran tokom juna 1941. godine i finansirao se donacijama imućnih Kraljevčana, ali i običnog sveta. No, bez obzira na sve nedaće i probleme koje je sa sobom donela okupacija, mladi u Kraljevu su nastavili sa aktivnostima koje su upražnjavali i pre rata. Tako je đački korzo pored kafane “Pariz” u centru grada nastavio da živi svoj život, kao i plaže na obali Ibra, dok je deo takozvane napredne omladine započeo svoju ilegalnu aktivnost. Upravo je jedan deo napredne omladine bio aktivan i u Dobrovoljnoj vatrogasnoj četi koja je osnovana nakon niza incidenata i velikih požara, pa su gradske vlasti donele odluku o osnivanju Vatrogasnog društva.

Kraljevo u septembru 1941. godine nije bila nimalo spokojno. Izvan grada su dopirali zvuci pucnjave, koji su bili sve učestaliji, pa su preduzimane opsežnije mere bezbednosti. Most na reci Ibar je imao dvostruku stražu, pojačano je prisustvo vojnika u gradu i kontrole su bile češće. Međutim, ni ove pojačane mere bezbednosti nisu sprečile mlade vatrogasce da ostvare svoj plan. Dvadeset sedmog septembra tačno u podne, 15 članova (u nekim izvorima se pominje brojka od sedamnaest) vatrogasne čete se okupilo ispred Vatrogasnog doma. Obučeni u svečane uniforme, ispod kojih su obukli još jedno odelo, krenuli su ulicama Kraljeva uz pratnju muzike, smestivši u šupljinama instrumenata ručne bombe. Paradnim korakom su se uputili ka mostu i na opšte iznenađenje nemačke straže zasvirali su poznatu nemačku pesmu “Lili Marlen”, što kod stražara nije izazvalo nimalo sumnje. Oni su im samo salutirali i propustili ih sa druge strane. Nedaleko od mosta čekala su ih kola sa Lazom Jovanovićem – Ćiftom i gimnazijalcem Jovom Nikolajevićem, koji su ih odvezli do Kraljevačkog partizanskog odreda. Komadant grada je pobesneo kada je saznao kako su stražari nasamareni, ali je pristao da se osnuje nova vatrogasna četa uz garanciju da “ovakvih svinjarija” neće više biti.

Po dolasku u partizanski odred formirani su hor i kulturno-prosvetna ekipa Kraljevačkog odreda. Orkestar je često svirao na priredbama po okolnim selima što je puno značilo za raspoloženje boraca i naroda u ratnim uslovima. Nakon nemačke ofanzive i Kraljevački partizanski odred je krenuo sa povlačenjem, pa su muzičari-partizani bili prinuđeni da ostave svoje kabaste instrumente u selu Loznica kod Čačka. Kasnije, tokom sukoba u zapadnoj Bosni, u leto 1942. godine prilikom oslobođenja Livna, pored većih količina oružja, municije i ostale opreme, u ruke partizana su pali i kompletni duvački instrumenti. To je iskorišćeno da se duvački orkestar ponovo pokrene, pa su počele probe. Kako su neki muzičari poginuli, a drugi se nalazili van bataljona, bilo je potrebno naći zamene, a kako je taj problem rešen dolaskom novih članova, tako je muzički odred krenuo sa uvežbavanjem. Svirale su se koračnice i marševi i revolucionarne pesme poput “Marš na Drinu”, “Beograd – marš”, “Internacionala”, “Budi se istok i zapad”, “Bilećanka”, a muzičari su posebno bili ponosni na “Kraljevačku partizanku”. Bilo je i pesama koje su sami komponovali, pa su tako napisali dva fokstora i dva tanga, od kojih su jedan nazvali “Čupavac”. Učestvovali su na raznim manifestacijama, svirali su za narod i svoje saborce i na taj način pokušavali da u ratnim uslovima stvore normalno okruženje. Kasnije, nakon rata, u čast ove hrabre čete, datum prelaska preko mosta i pridruživanje partizanima je proglašen Danom vatrogasaca (u pojedinim izvorima se tvrdi da su vatrogasci izašli 26. septembra).

Herojski čin mladih vatrogasaca je poslužio kao inspiracija za igrani film “Orkestar jedne mladosti” snimljen 1985. godine u režiji Svetislava Pavlovića, u kome su igrale velike zvezde jugoslovenskog filma, poput Ljubiše Samardžića. Iako pripada filmovima sa partizanskom tematikom, “Orkestar jedne mladosti” je lišen preterane patetike, izvikanih parola i klišeiziranog prikaza partizanskih boraca. Kao što je propratni materijal izvršnog producenta “Avala filma” govorio, u filmu nema mnogo pucnjave  i pirotehnike, već je to priča o izrastanju običnih mladića u heroje, uz sve njihove ljubavi i koncerte. Priča o ovim mladićima, nažalost, nije poznata mnogim Kraljevčanima, a u zgradi bivšeg Vatrogasnog doma se sada nalazi rok klub. Sumnjam da iko od rokera koji posećuju taj klub zna šta se dogodilo daleke 1941. godine ispred njihovog omiljenog mesta okupljanja. Osim bronzane table sa imenima poginulih vatrogasaca ništa drugo ne govori o tom događaju. Zašto zgrada od istorijskog značaja za grad nije privedena nameni ostaje pitanje čiji se odgovor sam nameće. Izgleda da u atmosferi opšte revizije istorije insistiranje na partizanskoj slobodarskoj tradiciji gubi smisao jer se traže novi politički podobniji heroji. Ali heroje, u ovom slučaju, ne treba izmišljati, oni su stvarno postojali.

Insert iz filma “Orkestar jedne mladosti”https://www.youtube.com/watch?v=I61IhVOq0gk

4 komentara za naslov “ORKESTAR JEDNE MLADOSTI

  1. . Znaju li se imena svih clanova orkestra koji su izasli iz grada?

  2. . Postovani Drazo, hvala na korisnim informacijama o omladincima iz drugog pokreta otpora. Ne verujem da je u pitanju nekakva zavera koja sprecava snimanje filmskog spektakla o Ravnogorskom pokretu, vec je jednostavno u pitanju nedostatak finansijskih sredstava. Na kraju krajeva, Rados Bajic je snimio Ravnu Goru, tako da ima pomaka na tom polju, ali je taj projekat propao, ako se ne varam, upravo zbog finansija. Sto se tice “skrivene istorije”, odavno su udzbenici prilagodjeni novom vremenu pa su pokreti otpora izjednaceni i oslobodjeni ideoloskih gluposti. A deca k’o deca, zanimaju se nekim drugim stvarima. Nemaju vremena da misle na podele iz Drugog svetskog rata. 

  3. . Tačno, kao što je u julu 1941. godine počelo formiranje Ibarskog četničkog odreda u selu Vrba u koji su ušli neki drugi omladinci spremni za antifašističku borbu. Ali od tog događaja niko nije pravio filmove i mitove. Ako ovako i đacima predajete, poštovani Vojkane, sa skrivenom istorijom teško nama.

Comments are closed.