Bio je veliki po svom radu i po onome što je narod osećao u njegovim delima, što se potvrđuje ne samo u pisanim izvorima i spomenicima, već i u usmenom narodnom predanju.
Još kao mladić Rastko je napustio upravu Humskom oblašću najverovatnije 1191. godine i na Svetoj Gori primio uzvišeni monaški čin. Istorijski izvori složno govore o njegovoj neutoljivoj želji da živi svetim, bogougodnim isposničkim životom. Ne samo himnografski tekstovi, nego i njegova žitija – biografije opisuju veoma podrobno Rastkovu monašku motivaciju. Sava je primio rasu u Starom Rusiku, a zamonašen je od strane vatopedskog igumana u istoimenom manastiru.
Sava kao utemeljivač Srpske pravoslavne crkve
Organizacija crkve u Srbiji sa pripojenim područijma postavljena je na sasvim nove osnove. Razvijena je delatnost velikih manastira, staranje o misionarskim delatnostima stavljeno je u dužnost protopopovima. Pravno uređenje Srpske Crkve je konstituisano zbornikom nove samostalne Savine kompilacije nazvane Nomokanon ili Krmčija. Sa ovom kodifikacijom vizantijskog prava Srbija već na početku XIII veka dobija kodeks čvrstog pravnog poretka i postaje pravna država u čije temelje je ugrađeno grčko-rimsko pravo. Sveti Sava je na taj način više no bilo čim drugim učinio Srbiju zemljom evropske i mediteranske civilizacije. Naroćito se Sava starao o pravoslavnosti svog naroda u strogo vizantijskom duhu. Monaštvo je usmereno ka svetogorskom duhu. Staranje o monaštvu bila je jedna od glavnih Savinih preokupacija na wegovim putovanjima po Istoku 1229 i 1234. godine. Svaki manastir koji je podignut za Savinog vremena u manjoj ili večoj meri preuzeo je ulogu i književnog, a ne samo monaškog središta.
Sava kao obnovitelj monaštva
Kada je reč o monaštvu treba se i tu zamisliti nad izvesnim porukama svetosavskog doba. Osim pokretljivim misionarima tj. propovednicima, Sava je veliku pažnju posvetio uzdizanju srpskog monaštva. Bio je svestan da pravoslavlja nema bez monaštva, koje bi živelo tradicijom drevnih asketa hrišćanskog istoka. Kao iguman manastita Studenica Sava se nije brinuo samo za svoj manastir. Već onda, osobito za vreme mirnih godina naročito posle izmirenja Stefana i Vukana počeo sprovoditi velike reforme i organizaciju Srpske Crkve. Sava je u to doba mnogo putovao po narodu i svuda je radio živom rečju. On je krepio u narodu religiozni duh, koji je bio slab, i moral koji je bio na niskom stupnju, podizao je crkve i presađivao je religiozno i crkveno uređenje onako kako ih je on naučio na Svetoj Gori. Njegov uticaj i rad u to doba bio je upućen u raznim pravcima. On je bio u velikom silu narodni učitelj i prosvetitelj. Sem religioznog, verskog i crkvenog rada, Sava je u to doba uzimao veoma aktivno učešće i u političkom životu. U teškoj situaciji u kojoj se našao njegov brat Stefan Prvovenčani, posebno od 1212 do 1216. godine zbog napada raznih neprijatelja na Srbiju, Sava se često nalazio pri ruci bratu bilo svojim savetom ili ličnom intervencijom.
Sava prvi Arhiepisop naše Crkve
Sava je u Srbiju došao kao arhiepiskop pun svetlih ideala o svome pozivu, pun snage i volje da svoje ideale ostvari i pun planove kako će to učiniti. Sava je organizaciju crkve izveo odlično u svakom pogledu. U dogovoru sa srpskom vlastelom, sveštenstvom i narodom izvršio je, uglavnom po geografskim celinama, podelu cele zemlje na eparhije, zatim je eparhije podelio na protopopijate, a protopopijate na crkvene opštine. Najbolje od svojih učenika posvetio je za episkope tih eparhija. Pri odabiru episkopskih središta Sava je posebnu pažnju obratio na krajeve, koji su u ma kom pogledu bili zaostali, i na krajeve, koji su bili pod uticajem rimokatoličke prpagande.
Sveti Sava i književnost
Kada se piše život Svetog Save, piše se ustvari početak naše prosvete u srednjem veku. Njegova ličnost i njegov rad bili su vekovima izvor srpske kulture. Za vreme Nemanjića, srednjovekovna Srbija, po svojoj prosvećenosti može da se poredi sa drugim srećnijim evropskim državama. A prvi prosvetitelj među njima je Sveti Sava. Sveti Sava je prvi srpski pisac čija dela poznajemo. Ali, prvi arhiepiskop srpski nije bio samo utemeljitelj srpske književnosti, nego i srpskog književnog jezika. Sava je bio prvi u tome što je pisao na oba jezika, na „višem“ crkvenom i „nižem“ narodnom. Od tada, pa nadalje tačno se znalo za svaku vrstu teksta kojim se jezikom piše. O verskim temama smelo se pisati samo jezikom dostojnim opštenja sa Bogom, a o prozaičnoj i životnoj svakidašnjici samo jezikom kojim se govorilo u toj svakidašnjici. Takvo dvojstvo je potrajalo sve do XVIII veka, kada su naišle jedna za drugom velike promene, da bi u prvoj polovini XIX veka, u vreme Vuka Karadzića, konačno zavladao jezik zasnovan na narodnom jeziku. Sveti Sava započinje seriju srpskih biografija prvenstveno o svome ocu Stefanu Nemanji potonjem Simeonu. Orginalno srpsko književno stvaralaštvo baviće se najviše opisivanjem života i podviga slavnih ljudi, njima će biti darovani svetiteljski venci i oni će postati uzori moralnog življenja. Sava je koristio razne oblike dotadašnje srpske pismenosti, kancelarijske dokumente, dvorske i ratničke priče i manastirske istorije, ali i narativne žanrove dotad nepoznate srpskoj književnosti.
Sveti Sava i zdravstvo
Sava srpski je bio osnivač prvih bolnica u Hilandaru 1191. i u Studenici 1208. godine. U njegovim rukopisima nalazimo upustva za uređenje bolnica i zabrane nadrilekarstva. Po načinu lečenja naše bolnice spadaju među najstarije u Evropi. Nezavisno od bolnica postojali su hospitali u kojima su smeštani neizlečivi pacijenti siromašne i napuštene osobe. Sa svojih putovanja po Aziji i Africi donosio je razne lekove i medikamente.
Sveti Sava je u našoj istoriji svakako jedna od najvećih i najmarkantnijih figura. Njegova velika i snažna ličnost, njegov koristan i plodan rad u svim pravcima i pre svega njegov apostolski život, činili su silan utisak na sve koji su ga znali i koji su dolazili sa njim u dodir, ne samo u Srbiji nego i daleko van njenih granica.
Tripo Spahić
