Neki su ubijeni na kućnom pragu, neki spaljeni, a o dubini porodičnih tragedija decenijama su svedočili samo nemi natpisi na njihovim spomenicima poput onog „pogibe od Nemaca u svojoj kući“
Kaznene ekspedicije nemačke vojske u selima oko Kraljeva u jesen 1941. godine ostavile su brojna stratišta civilnih žrtava. Te žrtve dugo su bile u senci monstruoznih zločina protiv čovečnosti na Lagerskom groblju u Kraljevu oktobra 1941. godine kada je regularna vojska nacističke Nemačke streljala više hiljada nedužnih civila.
Izložba „Racije – Kaznene ekspedicije Vermahta u selima žičkog sreza 1941. godine“, autora istoričara Narodnog muzeja Kraljevo, Mirjane Savić, muzejskog savetnika i Nemanje Trifunovića, kustosa, koja rasvetljava te događaje – otvorena je u Galeriji Narodnog muzeja Kraljevo. Ona govori o sudbini 264 nevine civilne žrtve, među kojima su najstarije bile dve žene (Velika Mijailović i Vemija Trifunović) od po 95 godina, a najmlađa – beba koja je živela samo tri sata.
Pogledajte VIDEO:
Autori izložbe podsećaju da su racije nemačke vojske u okolnim selima započete u septembru 1941. godine imale karakter selektivnih kaznenih mera, usmerenih protiv konkretnih pojedinaca. Međutim, širenjem ustanka, intenziviranjem akcija i proširenjem prostora zahvaćenosti, nemačke trupe su prešle na mere odmazde prema celokupnom stanovništvu određenog mesta. Naročito surovo su reagovali u slučajevima ugrožavanja saobraćajnica. Posledice ovih kaznenih ekspedicija bile su: stradanje civilnog stanovništva, opljačkana i popaljena domaćinstva, uništena letina i desetkovan stočni fond.
Kaznene ekspedicije nisu štedele civilno stanovništvo pošto je ono, po mišljenju nemačkih vlasti, održavalo vezu sa ustanicima i staralo se o njihovom snabdevanju, pa je moralo „iskusiti kaznu“
Po broju žrtava najbrutalnija je bila kaznena ekspedicija 2. bataljona 737. pešadijskog puka i 592. landesšicen bataljona na sela Sirča, Pečenog i Vitanovac, od 7. do 9. oktobra 1941.
– Povod za akciju Nemci su našli u prekidu železnice i druma Kraljevo-Kragujevac, koji su izazvali partizani Prekomoravske čete i Vitanovački četnički odred Isidora Živkovića. Oni su u noći između 6. i 7. oktobra napali nemačku stražu na mostu Kamidžora sa ciljem da zapale most. Straži na mostu stigla je tenkovska jedinica iz Kraljeva kao pojačanje, pa ustanički napad nije uspeo. Odgovor Nemaca usledio je 7. oktobra 1941. Njihove jedinice prelaze Zapadnu Moravu i zaobilaze ustanički položaj u selu Šumarice, prošavši kroz selo Sirču. U ovom selu izvršili su niz monstruoznih zločina nad civilima, zatirući čitave porodice. Jelenku Aksentijević, njenu snahu Stanku sa tog jutra rođenom bebom – kaže Nemanja Trifunović.
Mirjana Savić dodaje da su Ljubicu Miljković iz Vitanovca i njenog četrnaestogodišnjeg sina Slavoljuba – Nemci zatvorili u kuću koju su zapalili, pa su žrtve žive izgorele u kući. Na isti način nastradali su Matija Ćirović, njegova žena Rosanda i snaha Danica.
– Milan i Leposava Milivojević ubijeni su zajedno sa svojim petnaestogodišnjim sinom Milutinom. Milan je od posledica ranjavanja nekoliko dana kasnije preminuo u kraljevačkoj bolnici. Ni imovina seoskog stanovništva nije bila pošteđena: kuće i pomoćni objekti su spaljivani, a pokućstvo i stoka pljačkani. Pljačka stoke je bila i jedan od načina pribavljanja hrane za nemačke trupe u opsednutom gradu. Tokom opsade Kraljeva, Nemci su uz podršku artiljerije i oklopnih kola potiskivali ustaničke jedinice po nekoliko kilometara. Palili su i pljačkali gotovo sve pred sobom. Predveče bi se povlačili u grad – podseća Mirjana Savić.
O razmerama tragedije svedoči i citat koji je u katalogu koji prati izložbu, naveden iz knjige „Kraljevo i okolina“ objavljene 1966. godine:
„Zlokobni plameni jezici svetlucali su po čitavu noć pružajući stravičnu sliku po brdima oko Kraljeva. U borbama su upotrebljavali i avijaciju, eskadrilu štuka povučenih sa Istočnog fronta.“
Među žrtvama nemačke avijacije bili su i dečak Milorad Miloradović, od nepunih 16 godina i Borika Tomić, stara 60 godina, iz Konareva. Ustanici su 3. oktobra 1941. godine izvršili napad na nemački Vazduhoplovno-tehnički štab koji je vršio evakuaciju avionskih bombi iz vojnog magacina u Jovcu. Kao odgovor za napad, nemačka komanda grada Kraljeva poslala je u Jovac tenkove koji su zapalili šest kuća.
Sažeti podaci ubijenih, urezani u kamen i fotografije, otkrivaju svu dubinu porodičnih tragedija. U nekima porodicama je po nekoliko članova stradalo tokom rata, a desetine siročića ostalo je bez očeva i majki. Spomenike su podizali roditelji koji su nadživeli decu, braća i sestre, udovice, udovci i dr. Među ubijenima bilo je i onih koji nisu stigli da odrastu ili da zasnuju svoje porodice. Za širu rekonstrukciju događaja, kao što su uzroci kaznenih ekspedicija, njihov tok i posledice, za potrebe ove izložbe korišćena je literatura zasnovana na sećanjima i svedočanstvima.
Najbrutalnijem udaru okupacionih snaga bili su izloženi stanovnici sela u samoj blizini grada (Grdica, Adrani, Jarčujak, Čibukovac, Ribnica, sela u blizini vojnih objekata (Jovac, Mrsać, Kovači, Žiča), sela na putnim pravcima vitalnim za nemačku vojnu silu (Šumarice. Vitanovac, Milavčići, Pečenog ka Kragujevcu, Kovanluk, Ratina, Vrba – ka Kruševcu) i sela gde su bili ustanički položaji (Sirča i Drakčići). U racijama vojnika Vermahta u novembru i početkom decembra stradali su i meštani Mataruga. Mataruške Banje, Cvetaka i Lađevaca. Prema do sada utvrđenim podacima, na osnovu dostupnih pisanih izvora i zapisa na nadgrobnim spomenicima evidentirane su 264 civilne žrtave racija nemačke vojske u selima žičkog sreza, koje su stradale od 11. avgusta do 13. decembra 1941.
Za 25 ubijenih su nepoznate godine rođenja, a za jednog – mesto rođenja. Među ubijenima bilo je 45 osoba žena što čini 17,1%, od ukupnog broja žrtava. Čak 15 mlađih od 18 godina streljano je u dvorištima svojih kuća, stradalo je od avionskih bombi ili su živi spaljeni. Nemačka vojska je ubila 104 muškarca i žena starijih od 50 godina, što iznosi 39% od ukupnog broja. Mnogi stradali nisu mogli da se sklone, a među njima je bilo i ponosnih Solunaca koji nisu želeli da beže iz svojih domova.
Na otvaranju izložbe – publiku su pozdravili Darko Gučanin, direktor Narodnog muzeja Kraljevo i Miloš Milišić, pomoćnik gradonačelnika Kraljeva za kulturne manifestacije. Izložbu je otvorio dr Miloš Timotijević, muzejski savetnik Narodnog muzeja Čačak, koji je istakao važnost negovanja kulture sećanja na žrtve masovnog streljanja u Kraljevu u oktobru 1941, u čemu su istoričari Narodnog muzeja Kraljevo dali veliki doprinos.
Zato, ne propustite da pogledate izložbu u Narodnom muzeju Kraljevo. Autori su je priredili iz pijeteta prema nevinim žrtvama vojnika Vermahta nacističke Nemačke, iz potrebe i obaveze da se objedinjena imena žrtava sačuvaju i otrgnu od zaborava, ali – u tome moramo svi da im pomognemo..
M. M. Dabić
