Obnova živopisa u manastiru Žiči ulazi u petu fazu: radovi na oko 50 kvadrata zidnog slikarstva
U Crkvi Svetog Save u manastiru Žiča biće nastavljeni slikarsko-konzervatorski radovi na živopisu. Peta faza obuhvatiće približno 50 kvadratnih metara zidnog slikarstva, a posao će se izvoditi od viših ka nižim zonama crkve.
Radovi će zahvatiti više kompozicija na severnom zidu centralnog traveja, zapadnom luku, severnom i južnom pilastru i delu južne strane crkve. Među predstavama na kojima će se raditi nalaze se Sveta Ana sa Bogorodicom, Sveti Nikola, Sveti Đorđe, Sveti Dimitrije, Sveti Nestor, Sveti Prokopije i Sveti Teodor Tiron, proroci Isaija i Jeremija, apostoli Petar i Pavle, kao i ktitorska kompozicija Petra Žujića. U plan je uvrštena i kompozicija Krštenja Hristovog, površine oko sedam i po kvadratnih metara.
Iza stručnog izraza „konzervatorski radovi“, međutim, nalazi se mnogo složeniji posao od čišćenja i popravljanja vidljivih oštećenja.
Na pojedinim mestima problem nije samo u zaprljanom ili oštećenom bojenom sloju. Tehnička dokumentacija pokazuje da je na delovima crkve oslabila veza između maltera na kojem je živopis i samog zida. Delovanjem soli i propadanjem vezivnog sloja nastajale su pukotine i šupljine, pa su se delovi živopisa odvajali od podloge.
Zbog toga restauratori najpre moraju da obezbede i učvrste ugrožene površine, a zatim da ih, gde je potrebno, vrate u prvobitni položaj. To se radi pažljivim injektiranjem vezivne mase između zida i maltera, uz upotrebu posebnih potpora i presa kojima se oslikani sloj tokom postupka pridržava i stabilizuje.
Najpre zaštita, pa tek onda retuš
Predviđeno je fiksiranje nestabilnog bojenog sloja, uklanjanje dotrajalog cementnog maltera, sanacija soli, čišćenje prašine, gareži, voska i drugih naslaga, popunjavanje pukotina i nedostajućih delova maltera, kao i retuš i reintegracija tamo gde je to stručno opravdano.
Dokumentacija posebno insistira na očuvanju originala.
Retuš treba da bude izveden tako da se oštećenja vizuelno povežu sa celinom, ali da se pritom ne naruši autentičnost zidnog slikarstva. Na potpuno očuvanom originalnom bojenom sloju intervencije bojom su izričito zabranjene. Na većim izgubljenim površinama, gde se ne može pouzdano utvrditi kako su pojedini detalji izgledali, predviđena su uzdržanija rešenja – toniranje ili dekorativni malter, uz saglasnost stručnog nadzora.
To praktično znači da obnova živopisa ne podrazumeva „ponovno slikanje“ starih fresaka. Cilj je da se ono što je sačuvano stabilizuje, zaštiti i učini čitljivijim, a da novi zahvati ne potisnu original.
Posebno će se tretirati i soli u zidovima. Njihovo uklanjanje zavisiće od stanja svakog pojedinačnog dela živopisa, merenja vlage i dodatnih analiza, a izbor metode biće usaglašavan sa stručnjacima Zavoda za zaštitu spomenika kulture u Kraljevu i Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture.
Svaka intervencija mora da ostane zabeležena
Radovi će se izvoditi pod stručnim nadzorom slikara-restauratora Zavoda za zaštitu spomenika kulture Kraljevo.
Pre postavljanja skele moraće da bude zaštićen pod crkve od mermerne intarzije, a sama skela treba da bude montirana tako da ne ugrožava funkcionisanje crkve. Predviđena je i kontrola delova živopisa na kojima je rađeno tokom prethodne faze, 2024. godine, kako bi se proverilo njihovo stanje i, ukoliko bude potrebno, obavile dodatne intervencije.
Za svaki zahvat vodiće se i detaljna dokumentacija. U restauratorski dnevnik unosiće se mesto intervencije, ime konzervatora, primenjena metoda i korišćeni materijali, dok će stanje živopisa biti fotografisano pre, tokom i nakon radova. Taj deo posla nije formalnost. Kod konzervacije spomenika kulture dokumentovanje je način da buduće generacije stručnjaka znaju šta je na određenom mestu rađeno, kada i kojim materijalima.
Deo mnogo šire obnove Žiče
Peta faza zaštite živopisa u Crkvi Svetog Save samo je jedan deo mnogo šire obnove manastirskog kompleksa koja traje godinama.
Krug je ranije pisao o višegodišnjem praćenju statičkog stanja crkvenih objekata u Žiči. Profesor Arhitektonskog fakulteta Nenad Šekularac tada je govorio o potrebi da se pukotine i pomeranja konstrukcije prate dovoljno dugo kako bi se najpre utvrdio njihov uzrok, a tek potom pristupilo završnim radovima na fasadama i zidnom slikarstvu. Zato vašoj pažnji preporučujemo i tekst Čovek koji sprema Hilandar i Žiču za buduće vekove
Takav pristup objašnjava i zašto obnova jednog od najznačajnijih srpskih srednjovekovnih manastira traje kroz više etapa. Kod objekta ovakve starosti i značaja redosled radova nije pitanje brzine, već uslov da ono što se obnovi ne bude ponovo ugroženo.
U međuvremenu su uređivani pristup manastiru i prostor ispred kompleksa, najavljivani radovi na fasadi, a tokom 2026. godine obezbeđena su i dodatna sredstva za nastavak obnove stare kuhinje i pratećih objekata.
Prema ranije iznetim planovima državnih zvaničnika, cilj je da se šira rekonstrukcija i obnova manastirskog kompleksa završe do 2027. godine.
Do tada, deo po deo, nastavlja se posao koji posetioci često vide tek kada skela nestane: učvršćivanje zidova, uklanjanje uzroka propadanja, zaštita originalnog slikarstva i vraćanje čitljivosti predstavama koje su preživele vekove.
U toj široj slici, novih pedesetak kvadratnih metara živopisa predviđenih za konzervaciju možda ne deluje mnogo. Ali upravo se na tim malim površinama vidi koliko je obnova Žiče spor, precizan i odgovoran posao – i koliko je svaki sloj koji se sačuva važan za ono što će od ovog spomenika ostati budućim generacijama.
M. M. D.
