Na Mitrovdan, 8. novembra, kod novoizgrađene vojničke spomen-kapele na vrhu Smrdljuč održan je komemorativni skup posvećen srpskim vojnicima stradalim u borbama na planini Čemerno, posebno 11. i 12. novembra 1915. godine, tokom povlačenja Prve srpske armije pred austrougarskim trupama.
Skupu su prisustvovali planinari iz desetak planinarskih društava Srbije, koji su, u organizaciji Planinarskog društva „Radočelo“ iz Ušća, učestvovali u planinarskoj akciji posvećenoj junacima sa Čemerna.
Pomen poginulim ratnicima služio je protojerej stavrofor Ljubinko Korićanac, paroh kaonski u penziji, dok je istorijski čas održao Rade Vukosavljević, autor edicije „Kraljevo u Velikom ratu“.
Video – Nebojša Kovandžić:
– Trinaest godina se mi ovde, kao planinari i potomci ratnika, penjemo na ove vrhove Čemerna i polako nam se otkriva tajna po tajna – rekao je otac Ljubinko.
Jedno od prvih svedočenja koje su čuli poticalo je od porodice Petrović iz sela Dubac. Prema porodičnom predanju koje su im preneli potomci, njihov deda je 1916. godine, tada još mlad čobanin, izašao na planinu da čuva stoku i zatekao gomilu mitraljeskih čaura, tela poginulih srpskih vojnika i vojnika u uniformama neprijateljske vojske.
– Ceo ovaj plato bio je poprište tih događaja, a mi smo sve to zaboravili. Danas tragamo – kazao je Korićanac.
Govoreći o dosadašnjim saznanjima, podsetio je da je Rade Vukosavljević, artiljerijski major u penziji, prikupio imena 575 srpskih vojnika i da su, istovremeno, prikupljani i podaci o mestima na kojima su vojnici sahranjivani. Pomenuo je i posmrtne ostatke jednog srpskog vojnika pronađene na Čemernu, koji se sada čuvaju u crkvi u Kaoni.
Ipak, mnoga mesta stradanja i sahranjivanja ostala su neobeležena.
– Naši vojnici do sada nemaju ni groba ni mramora. A Bog je dao da se ipak izborimo da makar malo obeležimo tu našu tragediju – rekao je Korićanac, ukazujući na značaj izgradnje spomen-kapele.
Bitka koja je štitila odstupnicu Prve armije
Borbe na Čemernu, prema istraživanju Rada Vukosavljevića, artiljerijskog majora u penziji i istraživača istorije ovog kraja, vođene su u trenutku kada se srpska vojska povlačila pred znatno nadmoćnijim snagama Austrougarske, Nemačke i Bugarske. Posle pada Kraljeva, 6. novembra 1915. godine, austrougarske jedinice nastojale su da preko Čemerna i Studenice prodru prema Ušću, preseku pravac povlačenja dolinom Ibra i ugroze glavninu Prve srpske armije.
Na ovim položajima srpske jedinice, među kojima je bio i Studenički odred, pružale su otpor kako bi usporile neprijateljsko napredovanje i omogućile nastavak povlačenja vojske.
Najžešće borbe vođene su 11. i 12. novembra, a planinski položaji od Berberovog Polja, preko Smrdljuča, do Košutice ostali su mesta velikog stradanja.
O vojnom značaju bitke, pravcima neprijateljskog napredovanja i ulozi vojvode Živojina Mišića Portal Krug je detaljno pisao u avgustu ove godine, kada je kod spomen-kapele održan istorijski čas Rada Vukosavljevića.
Vukosavljević je tokom višegodišnjeg istraživanja prikupio podatke o 4.122 stradala ratnika sa šireg područja Čemerna i okolnih položaja. Prema njegovim ranijim navodima, oko 3.000 njih bilo je iz kraljevačkog kraja, dok su ostali na Čemerno stigli sa Prvom armijom.
Sećanja, spomenici i vojnička groblja
Na ovogodišnjem skupu govorilo se i o drugim nastojanjima da se sačuvaju tragovi srpske ratne istorije. Učiteljica Vanja Nikolić predstavila je aktivnosti na podizanju novih ratnih memorijala i očuvanju spomenika krajputaša u kraljevačkom kraju.
Učesnicima se obratio i Rade Knežević iz Leposavića, autor knjige „Srpskim junacima sa Kajmakčalana“, koji više od dvadeset godina istražuje i popisuje srpska vojnička groblja duž nekadašnje linije Solunskog fronta.
Njihov rad, kao i istraživanja koja se sprovode na Čemernu, pokazuje koliko je podataka o stradalim vojnicima još potrebno prikupiti iz arhivske građe, porodičnih svedočenja i sa samih mesta nekadašnjih borbi.
Spomen-kapela za one koji nemaju obeležene grobove
Izgradnja vojničke spomen-kapele na vrhu Smrdljuč predstavlja pokušaj da se, više od jednog veka nakon bitke, sačuva sećanje na stradale vojnike i da njihova imena dobiju trajno mesto.
Radovi su tokom ove godine napredovali uz podršku donatora i dobrovoljni rad majstora. Postavljeni su krstovi, izvedeni elektroinstalaterski radovi, a pripremana je i naredna faza uređenja unutrašnjosti, uključujući oslikavanje kapele.
Planirano je da u kapeli budu ispisana imena stradalih, izložena dokumenta i fotografije, dok bi u kripti bili pohranjeni pronađeni posmrtni ostaci vojnika.
Otac Ljubinko Korićanac govorio je i o tome koliko je malo materijalnih tragova ostalo iza bitke i koliko su u njihovom pronalaženju značajna porodična predanja.
Podsetio je i na priče o nastanku imena pojedinih planinskih vrhova, uključujući Smrdljuč, čije se prvobitno ime Smrčak, u lokalnom predanju, povezuje sa nesahranjenim telima vojnika posle bitke. Takvo tumačenje pripada usmenom predanju i nije potvrđeno kao istorijsko objašnjenje nastanka naziva. Posebno je zahvalio ljudima koji dolaze na Čemerno, među kojima je, kako je rekao, sve više mladih.
– Danas je, i po ovom hladnom danu, došao veliki broj ljudi. Ova omladina posebno, ljudi koji pešače i hodočaste, odaju čast našim planinama i našim precima – poručio je Korićanac.
Na vrhu Smrdljuč, 111 godina nakon bitke, nastavlja se posao koji je počeo mnogo kasnije od samog stradanja: prikupljanje imena, pronalaženje mesta sahranjivanja i podizanje obeležja za vojnike koji su ostali na planini. Svedočenje o mladom čobaninu koji je 1916. godine naišao na tragove bitke sačuvano je u jednoj porodici više od veka. Danas je takvih svedočenja sve manje, pa svako novo ime i pronađeno mesto sahranjivanja postaju dragoceni za rekonstrukciju onoga što se na Čemernu pre 111 godina dogodilo.
M . M . D.
