Izgradnja spomen-česme danas počinje u znak sećanja na dramatične događaje pre 111 godina, a Rade Vukosavljević, koji već dve decenije istražuje stradanje Prve armije na području Kraljeva, govori o ratnim novembarskim danima 1915, izgubljenim životima i nastojanju da se svim poginulim ratnicima saznaju imena
Na severnom ulazu u Ibarsku klisuru, u selu Progorelica, postoji skretanje sa magistrale prema prevoju Lakat. Danas tim putem prolaze uglavnom oni koji žive u okolnim zaseocima. Pre 111 godina, međutim, preko ovog prevoja vodio je jedan od puteva kojim se, pred nadiranjem neprijateljskih armija, povlačila Srbija. Tim putem su u novembru 1915. prošli kralj, Vlada, državne institucije, delovi srpske vojske, diplomatski predstavnici i izbeglice. Na obližnjim uzvišenjima vođene su teške borbe u kojima su mnogi srpski vojnici izgubili život, štiteći odstupnicu drugima.
Upravo danas u Progorelici počinje izgradnja spomen-česme „Vrata spasa“, posvećene sećanju na te događaje. Biće podignuta na uzvišenju, približno pedeset metara južno od mosta na Petrovačkom potoku, iznad raskrsnice na kojoj se sa Ibarske magistrale odvaja put prema Laktu. Česmu će graditi meštani Progorelice, u organizaciji Slavka Marića („Marić centar“) , uz učešće Mesne zajednice i podršku donatora.
O događajima zbog kojih je ovo mesto odabrano razgovarali smo sa Radom Vukosavljevićem, dugogodišnjim istraživačem vojne istorije, koji je više od dvadeset godina posvetio proučavanju borbi i stradanja srpske vojske na području Kraljeva tokom Prvog svetskog rata. Njegova istraživanja, zasnovana na vojnoj i drugoj arhivskoj građi, otkrivaju razmere tragedije koja se u jesen 1915. odvijala na prostorima kojima danas svakodnevno prolazimo.
Kraljevo: Grad od 6.000 stanovnika u koji je stiglo više od 60.000 izbeglica
Krajem oktobra 1915. godine Vojska Kraljevine Srbije nalazila se u opštem povlačenju pred znatno nadmoćnijim austrougarskim, nemačkim i bugarskim snagama. Srpska Vrhovna komanda nastojala je da izbegne odlučujuću bitku u kojoj bi neprijatelj mogao da opkoli i uništi vojsku. Organizovanim odstupanjem skraćivana je linija fronta, a na uzastopnim odbrambenim položajima pružan je otpor kako bi se usporilo neprijateljsko napredovanje. Računalo se i na obećanu savezničku vojnu pomoć. Ona, međutim, nije stigla.
Zajedno sa vojskom povlačio se veliki broj civila iz krajeva koji su već bili zahvaćeni ratom. Stanovništvo Mačve, Podrinja, Tamnave, Beograda, Šumadije i drugih oblasti, u kojima su tokom austrougarskih ofanziva 1914. počinjeni teški zločini nad civilima, napuštalo je svoje domove. Putevi prema Čačku, Kraljevu i Raški bili su zakrčeni kolonama ljudi, zapregama i stokom. Prema podacima koje Rade Vukosavljević navodi u svom istraživanju, početkom novembra 1915. godine u Kraljevo, koje je tada imalo oko 6.000 stanovnika, pristiglo je više od 60.000 izbeglica. Za grad takve veličine to je predstavljalo gotovo nezamislivo opterećenje.
Nije bilo dovoljno hrane ni za ljude ni za stoku. Nedostajali su obuća, topla odeća i lekovi. Izbeglice su pokušavale da pronađu zaklon u privatnim kućama, štalama i šupama, a mnogi su noći provodili na ulicama, trgovima, po baštama i okolnim livadama. Promrzlih i bolesnih bilo je sve više. Ljudi su umirali od iscrpljenosti i bolesti. U takvim okolnostima Kraljevo je postalo jedno od najvažnijih mesta na pravcu povlačenja Prve armije vojvode Živojina Mišića.
Mišićeva odluka da ne brani Kraljevo
Prva srpska armija odstupala je pravcem Gornji Milanovac – Čačak – Kraljevo – Raška. Zadatak vojvode Živojina Mišića bio je da organizovanom odbranom na uzastopnim položajima spreči prodor neprijatelja kroz raspored svojih jedinica i njihovo opkoljavanje. Razmere pritiska pod kojim se armija nalazila vide se i iz podataka o njenim gubicima.
Prema Vukosavljevićevom istraživanju, od početka trojne invazije, 6. oktobra, do 6. novembra 1915. godine, Prva armija izgubila je oko 34 odsto svog ljudstva. Za to vreme linija njenog fronta, koja se u početku protezala od područja Višegrada do Ostružnice i bila duga više od stotinu kilometara, povlačenjem je svedena na približno trideset kilometara, na širem području Kraljeva i njegove okoline, od Ribnice do Belice u Dragačevu.
Jedna od najvažnijih odluka doneta je 5. novembra 1915. godine, u 22 časa, u osnovnoj školi u Matarugama, gde se nalazilo komandno mesto Prve armije. Vojvoda Mišić, piše Vukosavljević, tada je izdao zapovest kojom je odredio novi raspored svojih jedinica. Imajući u vidu da je Kraljevo bilo prepuno izbeglica, odlučio je da grad ne brani neposredno, kako bi izbegao veliko stradanje civila i razaranje gradskih objekata. Drinskoj diviziji II poziva naređeno je da pređe Zapadnu Moravu kod Kamidžore i Vrbe i obrazuje odbrambene položaje južno od Kraljeva, prema Beranovcu i Trešnjaru.
Dunavska divizija II poziva trebalo je da pređe Moravu kod Miločaja i Sirče, a zatim organizuje zaštitnicu na području Drakčića, Lukovca i Musine reke. Užičkom odredu naređeno je da brani pravac Jastrebar – Rankov grob – Čučanj – Čukar. Mišić je istom zapovešću odredio i izgradnju pontonskog mosta preko Ibra kod Janoka, kako bi se omogućilo prebacivanje dela srpskih jedinica na levu obalu reke. Zbog složenosti odbrane u planinskim predelima Stolova, Troglava i Čemerna, komandovanje je decentralizovano.
Pukovnik Miloš Vasić dobio je zadatak da organizuje odbranu na levoj obali Ibra, na liniji od Lakta preko Kosmajice, Jajinca i Vranovca do Kaonske reke. Komandovanje trupama na desnoj obali povereno je pukovniku Krsti Smiljaniću, sa zadatkom da obezbedi položaje prema Oštroj glavici i zatvori prodor dolinom Ribnice. Tako je prostor oko Kraljeva postao deo velike odbrambene operacije čiji je cilj bio da srpskoj vojsci i izbeglicama omogući nastavak povlačenja. A jedan od ključnih pravaca prolazio je upravo kroz Progorelicu, preko Lakta.
Kamena ćuprija koja je postala „Vrata spasa“
– U novembru 1915. godine, prilikom povlačenja srpske vojske i naroda, kralja, Vlade i državnih institucija, oni su prošli preko ćuprije koja se nalazila na potoku Lisičnjaku, na prevoju Lakat. U to vreme stari put za Rašku nije išao pored Ibra, nego preko tog prevoja – objašnjava Rade Vukosavljević.
Stari put od Kraljeva prema Raški prolazio je preko velike kamene ćuprije, visoke oko osam metara, široke približno šest, a duge oko trideset metara. Preko nje su se, u danima povlačenja, kretale jedinice srpske vojske, državna pratnja, diplomatski predstavnici, pozadinske službe i izbeglice. Kada je najveći deo kolona prošao, most je trebalo uništiti da neprijatelju ne bi poslužio za dalje napredovanje.
Prema pisanoj istorijskoj građi koju je Vukosavljević prikupio, kamenu ćupriju porušili su 11. novembra 1915. godine srpski vojni inženjerci, nastojeći da uspore prodor nemačkih jedinica, posebno njihove artiljerije. Slična sudbina zadesila je i druge mostove na pravcima povlačenja kroz Ibarsku klisuru.
– Zato smo spomen-česmu i nazvali „Vrata spasa“. Pre nego što je ćuprija porušena, preko nje su prošli kralj, Vlada, državne institucije, veliki deo vojske, diplomatski kor, pozadina i veliki broj izbeglica – kaže Vukosavljević.
Međutim, dok su kolone nastavljale prema jugu, na okolnim uzvišenjima vodile su se borbe koje su ostavile veliki broj mrtvih.
Lakat, novembar 1915: Borbe koje su ostale u sećanju meštana
Na položajima oko Lakta, posebno 9. i 10. novembra 1915. godine, srpske jedinice pružale su otpor nemačkim snagama koje su nastupale kroz Ibarsku dolinu. Među njima je bio Osmi pešadijski puk II poziva, poznat kao Požarevački puk.
Borbe su vođene na teškom planinskom terenu, uz snažnu neprijateljsku artiljerijsku vatru.
– Osmi pešadijski puk mnogo je postradao na ovom prostoru. Sećanje na to stradanje i danas živi među stanovnicima Progorelice – govori Vukosavljević.
To sećanje nije sačuvano samo u vojnim dokumentima. Jedan od najpotresnijih tragova ostavio je meštanin Darko Simonović.
Darko Simonović: Dečak koji je zapamtio poginule vojnike
Darko Simonović rođen je 1908. godine. U vreme borbi na Laktu imao je sedam godina. Ratna zbivanja odigravala su se u neposrednoj blizini njegove kuće. Kao dete gledao je stradanje srpskih vojnika, a prizori koje je zapamtio nisu ga napustili ni kada je odrastao. Šezdesetih godina prošlog veka kupio je deo zemlje na mestu na kojem su ostali posmrtni ostaci poginulih ratnika i podigao im spomenik krajputaš.
– Nije znao ni ko su ni odakle su ti ljudi, ali je zapamtio svu tragediju koja se dešavala oko njegove kuće. Kupio je parče zemlje i tu podigao spomenik. Na tom mestu nikada nije kosio niti koristio imanje – priča Vukosavljević.
Na spomeniku je uklesano:
„Ovde leže kosti neznanih ratnika koi su izginuli 1915. g. Spom. podiže Darko Simonović.“
Darko koji nije znao imena vojnika sačuvao je mesto njihovog stradanja. U blizini je i lokalitet Topovska jama- Ravni gaj, gde je, prema Vukosavljevićevim istraživanjima, stradala artiljerijska baterija sa približno trideset vojnika. Porodica Avramović i drugi meštani Progorelice već godinama održavaju pomene poginulim ratnicima. Na tim mestima sećanje na 1915. godinu nikada nije potpuno prekinuto, iako su mnogi detalji događaja vremenom zaboravljeni.
Dvadeset godina istraživanja i 575 pronađenih imena
Rade Vukosavljević više od dve decenije pokušava da rekonstruiše događaje iz jeseni 1915. godine na području Kraljeva. Jedan od najzahtevnijih delova njegovog rada jeste utvrđivanje identiteta poginulih vojnika. Prema podacima koje je prikupio, pripadnici Prve armije su tokom desetak dana borbi na ovom prostoru izgubili više od 1.500 ljudi. Do sada je pronašao imena 575 poginulih.
– Uspeo sam da prikupim 575 imena stradalih ratnika iz sastava Prve armije Vojske Kraljevine Srbije. To znači da sam pronašao tek nešto više od trećine. I dalje nastavljamo prikupljanje imena stradalih – kaže Vukosavljević.
Njegova istraživanja obuhvataju vojnike mobilisane iz različitih krajeva Srbije, odnosno sa područja 32 bataljonska sreza. Među poginulima na kraljevačkim položajima nalaze ljudi iz brojnih gradova i sela širom zemlje. Za njihove potomke, koji često ne znaju gde su im preci završili ratni put, svaki pronađeni podatak može imati poseban značaj.
Vukosavljević želi da se imena identifikovanih poginulih vojnika uklešu na spomen-ploče koje će biti postavljene na vojničkoj spomen-kapeli na Čemernu. Tako bi vojnici koji su više od jednog veka bili deo zbirnih podataka o ratnim gubicima ponovo dobili svoje mesto u istorijskom pamćenju.
Na Čemernu nastaje memorijal posvećen poginulim ratnicima
Pored spomen-česme „Vrata spasa“, nastavljaju se radovi na izgradnji vojničke spomen-kapele na Čemernu, posvećene Svetom despotu Stefanu Lazareviću. Do sada su, uz pomoć donatora, obezbeđeni krovni pokrivač, snegobrani, krstovi, elektroinstalacije i instalacije za sigurnosne kamere. U narednom periodu planirana je i izgradnja zvonika sa dva crkvena zvona i prostorom za paljenje sveća, kao i postavljanje dodatnih spomen-ploča.
Vukosavljević navodi da se pripremaju i druge donacije, među kojima su kapija, vrata, ikona svetitelja kome je kapela posvećena i spomen-česma pored kapele. Dugoročniji plan je izgradnja ratničkog doma, sa salom za okupljanja i prostorom za stalnu izložbu.
– U istraživanjima koja sprovodim već dvadeset godina u vojnim i drugim arhivima prikupio sam više od hiljadu kopija arhivskih dokumenata koji dočaravaju tragediju i stradanje srpske vojske i naroda u Velikom ratu, posebno na našoj teritoriji – kaže Vukosavljević.
Namera je da ta građa postane dostupna posetiocima, istraživačima i potomcima ratnika. Kada se završi naredna faza izgradnje spomen-kapele, planirano je i organizovanje donatorskog skupa u Kraljevu, na koji bi bili pozvani predstavnici gradova i opština iz kojih su mobilisani vojnici Prve armije poginuli na ovom području.
Spomen-česma na mestu koje je sačuvalo sećanje
Radovi koji počinju danas u Progorelici povezaće nekoliko događaja iz novembra 1915. godine: povlačenje vojske i izbeglica, borbe na Laktu, rušenje kamene ćuprije i stradanje vojnika koji su štitili put prema Raški. Za meštane ovog sela to je deo istorije njihovog kraja. Za Rada Vukosavljevića i njegove saradnike – još jedan korak u nastojanju da se sačuvaju podaci o ljudima koji su na tom prostoru poginuli. Posebnu težinu celoj priči daje ono što se dogodilo mnogo godina posle rata. Darko Simonović, koji je kao sedmogodišnji dečak gledao stradanje vojnika, kupio je zemljište na kojem su ostale njihove kosti. Nije ga obrađivao. Podigao je spomenik ljudima čija imena nije znao.
Danas Rade Vukosavljević, posle dvadeset godina rada u arhivima, pokušava da utvrdi ko su bili ti vojnici. Za sada je pronašao 575 imena. Iza preostalih, još neidentifikovanih poginulih, ostaje posao koji nije završen. Spomen-česma „Vrata spasa“ biće obeležje jednog važnog istorijskog mesta, ali će se puno značenje tog poduhvata otkrivati i kroz svako novo ime koje istraživači uspeju da pronađu.
M. M. D.
