U 11 časova, 11. novembra 1918. godine, na Zapadnom frontu utihnulo je oružje. Šest sati ranije, u železničkom vagonu u šumi kod francuskog grada Kompijenja, predstavnici Nemačke i savezničkih sila potpisali su primirje kojim su okončana neprijateljstva na tom delu evropskog ratišta.
Taj datum danas se obeležava kao Dan primirja u Prvom svetskom ratu, sukobu koji je odneo milione života, doveo do propasti četiri velika carstva i temeljno promenio političku kartu Evrope.
Međutim, 11. novembra nisu bila rešena sva vojna i politička pitanja nastala raspadom Austrougarske. Dok je na Zapadnom frontu stupalo na snagu primirje sa Nemačkom, na prostoru nekadašnje Austrougarske još su utvrđivani uslovi povlačenja trupa i linije vojne kontrole.
Jedan od tih sporazuma zaključen je upravo u Beogradu, dva dana kasnije.
Šta je potpisano u Beogradu 13. novembra?
U Beogradu je 13. novembra 1918. godine potpisana vojna konvencija između savezničkih predstavnika i nove mađarske vlade, kojom su uređeni uslovi primirja na teritoriji Mađarske nakon raspada Austrougarske. Sporazum su u ime saveznika potpisali srpski vojvoda Živojin Mišić i francuski general Pol Anri, dok je mađarsku vladu predstavljao Bela Linder.
Konvencijom je utvrđena linija severno od koje su mađarske trupe morale da se povuku, kao i uslovi pod kojima su savezničke snage mogle da zauzmu evakuisanu teritoriju. Dokument je potpisan 13. novembra, u 23.15 časova, a njegovim odredbama uređeno je i obustavljanje neprijateljstava između Mađarske i savezničkih snaga.
Zbog toga se ovaj datum ponekad pominje kao završetak rata na prostoru na kojem je delovala srpska vojska. Ipak, nije reč o posebnoj kapitulaciji Mađarske pred Srbijom, već o savezničkoj vojnoj konvenciji zaključenoj nakon raspada Austrougarske.
Srbija je pobedila, ali uz ogromne ljudske gubitke
Za Srbiju je kraj Velikog rata značio oslobođenje posle višegodišnje okupacije, ali i suočavanje sa razmerama stradanja kakve je do tada teško bilo i zamisliti. Prema proceni koju je delegacija Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca predstavila na Pariskoj mirovnoj konferenciji 1919. godine, Srbija je tokom rata izgubila oko 1.247.000 ljudi, uključujući približno 402.000 vojnih i 845.000 civilnih žrtava. Ta procena odgovara gubitku od približno 28 odsto predratnog stanovništva Srbije.
Kasnija demografska istraživanja donela su različite procene, zavisno od metodologije i teritorija obuhvaćenih proračunima. Ipak, Srbija se prema udelu ljudskih gubitaka u ukupnom stanovništvu svrstava među države koje su u Prvom svetskom ratu pretrpele najteže posledice. Osim na ratištima, stanovništvo je masovno stradalo tokom epidemija, okupacije, internacije, gladi i povlačenja vojske i civila preko Albanije.
Rat je ostavio duboke posledice na demografsku sliku zemlje: nestale su čitave porodice, mnoga sela ostala su bez velikog dela radno sposobnog stanovništva, a posledice stradanja osećale su se decenijama.
Od proboja Solunskog fronta do oslobođenja
U završnici rata posebno mesto pripada proboju Solunskog fronta, započetom 15. septembra 1918. godine. Srpska vojska, uz podršku francuskih i drugih savezničkih jedinica, probila je neprijateljske položaje i započela brzo napredovanje prema severu. Bugarska je potpisala primirje 29. septembra, Niš je oslobođen 12. oktobra, a srpske trupe ušle su u Beograd 1. novembra 1918. godine.
Prodor savezničkih snaga na Balkanu dodatno je oslabio položaj Centralnih sila, koje su već trpele velike poraze na drugim frontovima. Srbija je oslobođenje dočekala kao pobednička država, ali sa razorenom privredom, uništenom infrastrukturom i ogromnim ljudskim gubicima.
Dvadeset dana nakon primirja u Kompijenju, 1. decembra 1918. godine, proglašena je Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca. Time je počelo novo razdoblje istorije južnoslovenskih naroda, sa državnim i političkim pitanjima koja će obeležiti naredne decenije.
Natalijina ramonda – simbol sećanja na stradanje i oporavak
Srbija od 2012. godine obeležava 11. novembar kao državni praznik. Njegov prepoznatljiv simbol je Natalijina ramonda, biljka ljubičastih cvetova, predstavljena na amblemu uz zeleno-crnu traku Albanske spomenice.
Natalijina ramonda pripada malobrojnoj grupi biljaka koje mogu da podnesu gotovo potpuno isušivanje i ponovo uspostave životne funkcije kada dobiju vodu. Zbog te osobine poznata je i kao „cvet feniks“.
Biljku je 1884. godine u okolini Niša pronašao lekar Sava Petrović, koji ju je zajedno sa Josifom Pančićem opisao kao novu vrstu i nazvao po kraljici Nataliji Obrenović. Za simbol Dana primirja izabrana je zbog sposobnosti da preživi izuzetno nepovoljne uslove, koja je povezana sa istorijskim iskustvom Srbije tokom Velikog rata.
Drugi deo amblema podseća na Albansku spomenicu, odlikovanje ustanovljeno u znak sećanja na povlačenje srpske vojske preko Albanije tokom zime 1915. i 1916. godine.
Dan primirja danas se obeležava i u Kraljevu
Povodom Dana primirja u Prvom svetskom ratu, u sredu, 11. novembra, u 11 časova, u parku kod Pravoslavnog duhovnog centra „Vladika Nikolaj Velimirović“ u Kraljevu biće položeni cveće i venci kraj spomenika krajputaša. Kako je najavljeno iz Gradske uprave, delegacije će odati poštu mladim ljudima iz kraljevačkog kraja koji su izgubili živote tokom balkanskih ratova i Prvog svetskog rata.
Polaganje venaca na ovom mestu organizovano je i prošle godine, dok je ranijih godina Dan primirja obeležavan na Trgu srpskih ratnika. Spomenici krajputaši imaju posebno mesto u sećanju na ratnike čiji su grobovi ostali daleko od rodnog kraja ili čija mesta sahranjivanja nisu poznata. Podizale su ih porodice kako bi sačuvale imena i uspomenu na poginule.
Imena za kojima se još traga
U kraljevačkom kraju na stradanja tokom Prvog svetskog rata podsećaju brojni spomenici, vojnička groblja i obeležja na mestima nekadašnjih borbi. Međutim, ni više od jednog veka kasnije nisu utvrđena sva imena poginulih, niti su poznata sva mesta njihovog počinka. Među takvim mestima je i planina Čemerno, gde su 11. i 12. novembra 1915. godine vođene teške borbe srpskih i austrougarskih jedinica.
Pre samo nekoliko dana, kod novoizgrađene vojničke spomen-kapele na vrhu Smrdljuč, održan je komemorativni skup povodom 111. godišnjice tih borbi.
Protojerej Ljubinko Korićanac govorio je o trinaest godina traganja za imenima stradalih vojnika i njihovim grobovima, ali i o porodičnim predanjima koja su sačuvala sećanje na bitku.
Jedno od njih potiče iz porodice Petrović iz Dupca. Prema tom svedočenju, njihov predak je 1916. godine, kao mladi čobanin, na planini naišao na gomile mitraljeskih čaura i tela poginulih vojnika. Takva svedočenja danas imaju posebnu vrednost jer dopunjuju istorijsku građu i pomažu u pronalaženju nekadašnjih mesta stradanja.
Dok se 11. novembar obeležava kao datum završetka Velikog rata, u kraljevačkom kraju još traje potraga za pojedinačnim sudbinama njegovih učesnika. Na Čemernu, kao i na mnogim drugim nekadašnjim ratištima, istorija još nije odgovorila na pitanje gde su svi poginuli vojnici sahranjeni i koliko njihovih imena tek treba pronaći, ali na tom poslu već 20 godin a predano radi Rade Vukosavljević, artiljerijski major u penziji.
M. M. D.
