Najstarija riznica pisane reči u Srba – Biblioteka Srpske patrijaršije

Biblioteka Srpske patrijaršije, koja je predstavljena u kraljevačkoj Biblioteci, baštini više od 500.000 knjiga, časopisa i izuzetno vrednih rukopisa

U biblioteci „Stefan Prvovenčani“, u okviru programskog serijala „Vodič kroz ustanove kulture“, predstavljena je Biblioteka Srpske patrijaršije, a o njenom istorijatu, aktivnostima danas, kao i projektima koje realizuje govorio je dr Zoran Nedeljković, upravnik.

Prvi temelji Biblioteke Srpske patrijaršije položeni su još u prvoj deceniji trinaestog veka kada su Sveti Sava i Sveti Simeon položili prve rukopisne knjige u riznicu manastira Hilandara, u kojoj su bile prepisivane i sakupljane, a uglavnom su bile bogoslužbenog karaktera. Istorijski događaji uslovili su da te prve zbirke rukopisnih knjiga Arhiepiskopije, pa Patrijaršije srpske, pređu put od manastira Hilandara, Žiče, Pećke Patrijaršije, Sent Andreje, Sremskih Karlovaca do Beograda.

U institucionalnom smislu, nastanak Biblioteke Srpske patrijaršije, vezuje se za vreme posle Velike seobe Srba 1690. godine, kada je patrijarh Arsenije III Čarnojević poneo sa sobom iz Pećke patrijaršije određen broj bogoslužbenih i drugih vrednih knjiga. Nakon njegove smrti 1706. godine, u Sent Andreji, iz patrijarhove zaostavštine knjige su prenete u Sremske Karlovce i taj fond se smatra početnim u smislu institucionalnog formiranja Biblioteke.

Potonji poglavari Srpske crkve, sa ljubavlju i pažnjom odnosili su se prema Biblioteci koja se sticajem istorijskih okolnosti formirala i u Sremskim Karlovcima i u Beogradu. Tokom Drugog svetskog rata, okupatorske ustaške vlasti imale su cilj uništenje Biblioteke i njenih fondova, ali su oni sačuvani intervencijom pojedinih hrvatskih intelektualaca, koji su znali njihovu vrednost. Za vraćanje knjiga iz Zagreba posle rata velike zasluge pripadaju dr Radoslavu Grujiću, tadašnjem upravniku Muzeja SPC. Određen broj knjiga, na primer čitava zbirka iz oblasti medicine, nikada nije vraćena.

Biblioteka Srpske patrijaršije danas ima fond sa više od 120.000 knjiga i više od 400.000 časopisa; od samog početka osnovu fonda čine legati, pre svega patrijaraha i arhijereja, potom znamenitih Srba koji su poklanjali biblioteci svoje lične zbirke. Takođe, ima zbirku od 471 ćirilične rukopisne knjige, koje pripadaju periodu između XIV i XVIII veka.

Zoran Nedeljković naročitu pažnju posvetio je projektima, koje je inicirao i u koje je ustanova na čijem je čelu uključena, a realizuju se sa blagoslovom Svetog arhijerejskog sinoda i pod pokroviteljstvom Ministarstva za kulturu i informisanje, Uprave za saradnju sa crkvama i verskim zajednicama i Uprave za saradnju sa dijasporom.

Najpre, to je projekat Istraživanje i objavljivanje srpskih rukopisa u inostranstvu, pokrenut 2009. godine. Pored Biblioteke Srpske patrijaršije, realizuju ga stručnjaci sa Pravoslavnog bogoslovskog i Filozofskog fakulteta Univerziteta u Beogradu, iz Narodne biblioteke Srbije i Biblioteke Matice srpske.

Do sada su istraženi rukopisi u Češkoj, Slovačkoj, Mađarskoj, Poljskoj, Austriji, Francuskoj, a u toku je istraživanje u Italiji. Nedeljković je citirao je A. A. Turilova, ruskog akademika i istoričara, da se srpska rukopisna baština nalazi u samom vrhu evropske i svetske rukopisne baštine i podvukao da je ona tapija naše pismenosti, dokaz postojanja razvijenih srpskih srednjovekovnih kulturnih centara.

Biblioteka Srpske patrijaršije realizuje danas još osam velikih projekata, među kojima su: Naučni opis rukopisa iz Biblioteke Srpske patrijaršije, Prilozi za istoriju srpskog naroda u Slovačkoj, Hronike grofa Georgija Brankovića, matična delatnost Biblioteke Srpske patrijaršije (od 2016. godine); izuzetnu saradnju ima sa nacionalnim bibliotekama Rusije i Francuske.

Vrlo zanimljivo i sadržajno izlaganje dr Zoran Nedeljković zaključio je sa vizijom da Biblioteka Srpske patrijaršije treba da bude mesto „rasprostranjenija knjižestva i prosveštenija naroda serbskog“, kako je još 1826. godine rekao Jovan Hadžić, jedan od osnivača Matice srpske.

Biblioteka „Stefan Prvonečani“, tekst Katarine Jablanović, fotografije Ivana Spasojevića