Dok gradske ulice imaju redovan odvoz smeća, sela širom Srbije postaju nevidljiva odlagališta otpada koji ugrožava životnu sredinu i zdravlje ljudi
U seoskim sredinama koje nisu obuhvaćene redovnim otklanjanjem komunalnog otpada u meri koja potpuno zadovoljava potrebe date lokalne zajednice, neminovno se javljaju male divlje deponije. One su najčešće skrivene po šumarcima, jarugama, utrinama ili uz vodotokove, daleko od glavnih saobraćajnica, pa ih nadležne službe teško uočavaju i uklanjaju.
Nedavni događaji u kraljevačkom selu Miločaj, nakon kojih je ovo pomoravsko selo ostalo bez kontejnera za otklanjanje smeća inicijativom samih meštana, jeste neobičan i usamljen slučaj, ali daleko od toga da je jedini koji svedoči o ozbiljnom i teško rešivom problemu odlaganja komunalnog otpada.
Naime, usled prekomernog odlaganja smeća u okolini kontejnera, izbacivanja raznog šuta i pravljenja nesvakidašnjeg rugla, meštani, nastanjeni u blizini ovakvih mesta zahtevali su izmeštanje kontejnera za smeće. Nakon više premeštanja i ponavljanja istih situacija, te nemogućnosti da se pronađe adekvatna lokacija, komunalna kištra je privremeno uklonjena iz sela.
U zavisnosti od privredne orjentacije jednog seoskog područja, često se događa da komunalni otpad u seoskim sredinama bude znatno štetniji po životnu sredinu od onog koji se odlaže u užem gradskom jezgru.
Ambalaže od sredstava kojima se tretiraju biljne kulture mogu izvršiti nemerljivo negativan uticaj na životnu sredinu ukoliko se neadekvatno odlože. Dodamo li tome i nebrojano drugih plastičnih materijala koji u seoskim sredinama često bivaju nepropisno uklonjeni sa imanja, poput najlona za plastenike ili smeštaj silažnog stočnog hraniva, jasno je koliko nebriga u ovoj oblasti zaštite životne sredine može uticati na zdravlje ljudi.
Drugačije gledano, shodno postojećem sistemu organizacije, komunalna služba nema dovoljno kapaciteta da seoske sredine tretira intezitetom uklanjanja otpada kao što to čini sa gradskim, a meštani sela ne mogu višak otpada odlagati na sopstvenom imanju. Ta situacija dalje implicira ili pravljenje rugla oko kontejnera, ili paljenjem otpada, što je takođe ozbiljan ekološki prekršaj, ili, što je jednako štetno, odlaganje otpada na mala skrivena mesta pokraj potoka, jaruga, bara…
Šta kažu u JKP „Čistoća” Kraljevo?
Iz JKP „Čistoća” Kraljevo navode da je u narednom periodu planirano dodatno proširenje usluge iznošenja smeća u seoskim sredinama što će znatno smanjiti postojeće probleme i nagomilavanje otpada. Kako bi korisnici usluga bolje razumeli metodologiju rada, prioritete i način na koji se tretira otpd u zavisnosti od konfiguracije terena i naseljenosti određenog područja, portal Krug prenosi obaveštenje koje je u našu redakciju pristiglo iz ovog preduzeća a potpisuje ga Vladimir Baralić, rukovodilac Radne jedinice „Komunalna higijena”.
JKP „Čistoća“ Kraljevo saopštilo je da se u seoskim sredinama smeće odnosi putem tipskih posuda zapremine 120 litara, zatim pomoću netipskih posuda, odnosno kontejnera zapremine 1,1 metar kubni, a najčešće posredstvom kontejnera zapremine pet kubnih metara.
Iz ovog javnog preduzeća navode da se organizacija iznošenja otpada razlikuje u zavisnosti od tipa naselja i infrastrukturnih uslova na terenu. U pojedinim prigradskim i seoskim sredinama, zbog uskih i neasfaltiranih ulica, vozila JKP „Čistoća“ Kraljevo nisu u mogućnosti da pristupe kontejnerima zapremine 1,1 kubni metar. Zbog toga se na takvim lokacijama postavljaju kištre, koje se nalaze u neposrednoj blizini domaćinstava, a njihovo pražnjenje i odvoženje finansira Grad Kraljevo. Vrsta posude koja se postavlja na određenoj lokaciji zavisi od procene terenskih uslova i dostupnosti saobraćajne infrastrukture.
Svi stanovnici su korisnici usluge odnošenja otpada, a naplata se vrši prema površini stambenog i dvorišnog prostora. Kako je najavljeno iz JKP „Čistoća” Kraljevo u narednom periodu planirano je dodatno proširenje usluge iznošenja smeća u seoskim sredinama.
Kako je u Srbiji regulisano odlaganje opasnog otpada sa velikih farmi i drugih poljoprivrednih gazdinstava?
U Srbiji je upravljanje otpadom koji nastaje na velikim poljoprivrednim i stočarskim gazdinstvima formalno regulisano, međutim, praksa ne prati ove regulative. Prema važećem Zakonu o upravljanju otpadom, svaki proizvođač otpada, uključujući i velika gazdinstva, dužan je da opasan otpad, poput ambalaže od pesticida, hemikalija, ulja i maziva, razdvaja i predaje ovlašćenim centrima za njegovo prikupljanje. Ipak, u ključnom strateškom dokumentu države, Programu upravljanja otpadom za period 2022–2031, koji je objavilo Ministarstvo zaštite životne sredine, poljoprivredni otpad nije izdvojen kao posebna kategorija, već se utapa u opšti sistem, bez preciznih mehanizama kontrole njegovog toka.
Iz zvaničnog Registra planova upravljanja otpadom, vidi se da se otpad sa farmi retko pojavljuje kao posebna kategorija i da sistem funkcioniše samo tamo gde postoji spoljašnji pritisak. Ovo potvrđuju i izveštaji organizacije FORCA o pilot projektima prikupljanja ambalaže od pesticida, koji pokazuju da se opasan poljoprivredni otpad u Srbiji organizovano sakuplja isključivo u sredinama u kojima su pokrenuti projekti finansirani uz podršku EU ili drugih međunarodnih donatora.
Kako ovaj problem rešavaju razvijene evropske države?
Za razliku od Srbije, Nemačka je poljoprivredni otpad uključila u nacionalni sistem upravljanja otpadom. Savezna agencija za životnu sredinu „Umweltbundesamt“, navodi da su velika gazdinstva obavezna da vode evidenciju o vrstama i količinama otpada, dok se organski ostaci sistematski usmeravaju ka postrojenjima za izradu biogasa. Ovakva praksa proizilazi iz primene Okvirne direktive Evropske unije o otpadu, obavezujuće i za Nemačku, koju Evropska komisija opisuje kao zakonski okvir za sve proizvođače otpada, uključujući i poljoprivredu, uz jasno definisane inspekcijske i kaznene mehanizme.
Još rigorozniji modeli postoje u Holandiji i Danskoj, gde su, kako se navodi u dokumentima Evropske komisije o cirkularnoj ekonomiji, velika poljoprivredna gazdinstva obavezna da izrade i poseduju detaljne planove upravljanja otpadom i nusproizvodima. U tim zemljama, stajnjak i biljni ostaci, tretirani su kao resurs. Njihova prerada u biogas i primena u obliku đubriva, deo su državne energetske i ekološke politike, koja između ostalog, podrazumeva i redovan nadzor ovog procesa.
Uporedni uvid u ove sisteme pokazuje jasnu razliku između Srbije i uređenih evropskih zemalja. Dok države Evropske unije poljoprivredni otpad tretiraju kao pitanje javnog interesa, u Srbiji on ostaje sveden na zakonsku formulaciju sa sporadičnom i lošom primenom u praksi. Posledica toga je da otpad sa velikih farmi drugih poljoprivrednih gazdinstava postaje vidljiv tek kada preraste u lokalni ekološki incident, a tada je šteta već načinjena..
Aleksandar Raković
