Adžića kuća u Kraljevu, „stisnuta“ između zgrade nekadašnjeg „SDK“ i kuće Novakovića u Ulici Cara Dušana, čuva autentičnost ahitekture davno prošlih vremena, a sada smo prvi put upoznali i potomke nekadašnjih vlasnika
„Neretko ovu kuću nazivamo i „kućica“, a osim što je ta „kućica“ sedište časopisa „Povelja“, središte poezije, zaštitnica pesnika, pisaca i čuvar brojnih priznanja i nagrada, ona je trudom i naporom Katarine, Ane i Ivane, pretočena u monument iz koga vrvi bezbroj podataka i sećanja i koji nas vraćaju u vreme kada je Kraljevo započelo svoj uspon i preobražaj“, zapisao je u recenziji kataloga koji prati izložbu posvećenu Adžića kući – istoričar Dragan Drašković.
Izložba „Adžića kuća – spomenik kulture, književnosti i umetnosti“ otvorena je na Trgu Jovana Sarića u Kraljevu kao prva u nizu događaja kojima je Kraljevo obeležilo svoj Imendan. Ideju o iuložbi realizovale su Katarina Grujović Brković, Ana Gvozdenović i Ivana Hrenko, odnosno – zajedno Zavod za zaštitu spomenika kulture Kraljevo i Narodna biblioteka „Stefan Prvovenčani“.
Pogledajte reportažu sa otvaranja izložbe:
Naizgled mala tema pretvorena je u lepezu novih saznanja dokumentovanih pisanom, foto i usmenom građom, čineći je neiscrpnim izvorom autentičnih i verodostojnih saznanja. Izložba i katalog puni su priča o urbanom razvoju, zdravstvu, prosveti, značajnim porodicama, kretanju stanovništva, politici, lokalnoj samoupravi.
Kuću je gradila porodica Novaković, koja je Kraljevu dala prvog „predsedatelja primiriteljnog suda” Opštine karanovačke (predsednika opštine) 1839, Stefana, i Jovana, više puta biranog na ovu funkciju (1858-1860, 1865. i 1882), kada je predvodio delegaciju Karanovčana i kralja Milana Obrenovića zamolio za promenu naziva Karanovac u Kraljevo. Baš tog 19. aprila 1882. godine Jovan Novaković je postao prvi „predsedatelj primiritelj nog suda” Opštine kraljevske. Iz kuće Novakovića potiču Ljubomir Ljuba, ministar narodne privrede u poslednjoj vladi kralja Aleksandra Obrenovića, Božidar Boža, učenik prve generacije Ratarske škole u Kraljevu 1882. i Milan, đeneralštabni kapetan, koji se posle Majskog prevrata 1903. godine zalagao za rešavanje zavereničkog pitanja na zakonit način, zbog čegamu je više puta suđeno i koji je 1907. godine ubijen u beogradskom zatvoru.
Priču o kući porodice Novaković u Kraljevu čitajte na ovom LINKU ili pogledajte VIDEO:
Krajem 19. veka, najverovatnije 1897. godine, porodica Novaković je prodala plac sa dve kuće od slabog materijala i pomoćnim objektima Iliji Matiću, trgovcu iz Palanke (Smederevske). Imovinu je posle očeve smrti nasledila kćerka Draga, udata za Ljubomira Novakovića. Ovo nasledstvo udovica Draga Lj. Novaković je 9. septembra 1922. godine prodala Mihailu Hadži Aleksiću, trgovcu iz Kraljeva.
Novi vlasnik kuće, po kome je Adžića kuća i dobila ime, postala je porodica Aleksić, u Kraljevu ugledna i cenjena. Mihailo se, osim trgovinom, uspešno bavio na svom imanju poljoprivredom. Više puta od 1908. do 1927. godine je biran za predsednika opštine i kmeta odbornika opštinskog.
Baba Cajka (Stanika) Aleksić i Zorka Aleksić (Adžić) – foto privatna arhiva
Mihailova žena Stanika, u prikupljenim sećanjima baba Cajka, bila je poznata u Kraljevu kao vidarka,. Lečila je i pomagala bolesnima od raznih bo-lesti. Ove veštine i znanja naučila je od oca Simeona Kneževića, samoukog hirurga, prvog hotelijera u Kraljevu i više puta (1845, 1850. i 1861) pred-sednika opštine. Operacije je obavljao pored svoje kafane „Talpara” (nalazila se pored nekadašnjeg hotela „Jugoslavija”) tako što bi bolesnika vezivao za dud i vršio svoj stručni posao. Ove veštine Simeona Kneževića, stečene u Prvom srpskom ustanku, zbog čega je beležen i kao „pola doktor”, preko njegove ćerke Cajke, pretočene su u prave titule doktora. Sin Mihaila i Cajke Aleksić, Miodrag, i sinovi njihove najstarije ćerke Leposave, Dragoljub i Miodrag Mujo Popović, završili su medicinu i postali poznati lekari.
– Bilo je veoma zanimljivo istraživati istoriju Adžića kuće koja predstavlja izuzetan primer folklorne arhitekture balkanskog stila prve polovine XIX veka i ima veliku vrednost, s obzirom na svoj starost i lokalni značaj. Ovo je jedina stambena građevina sačuvana u Kraljevu folklornog karaktera u prvobitnom izgledu. Kako godinu izgradnje nismo uspele tačno da ustanovimo, držale smo se prikupljenih dokumenata i, u opisima, živih svedočenja – kaže Ivana Hrenko, jedna od autorki izložbe.
Ivana Hrenko, jedna od autorki izložbe o Adžića kući u Kraljevu – foto portal Krug
Da li je kuća, kako njena obeležja kazuju, zaista građena u prvoj polovini XIX veka, tačnije 1840. godine ili je podignuta u drugoj polovini tog stoleća, zasad se ne može pouzdano utvrditi. Prema postojećim dokumentima, život ovog spomenika kulture može se pratiti od kraja XIX veka.
Autorkama izložbe mnogo je, evocirajući svoja sećanja pomogla Bogdanka Kostić, unuka Mihaila Hadži Aleksića koja svog dedu nije zapamtila, alizato jeste baba Cajku i divne dane detinjstva pod krovom Adžića kuće.
Pogledajte priču Bogdanke Kostić o ovom zdanju:
Do 70-ih godina XX veka prati se privatna, porodična istorija ove građevine, prvo kroz porodicu Novakovića, a potom i Aleksića. A od 1970. godine, kada je eksproprijacijom prešla u društvenu svojinu, u odnosu javnog mnjenja prema ovoj građevini, može se pratiti duh jedne epohe i kako su se društvene, ekonomske, pa i političke prilike menjale. Tako su te sedamdesete godine, na primer, postojali planovi o njenom rušenju, a već 1974. proglašena je spomenikom kulture, zaštićena zakonom i, na taj način, od rušenja, konačno spasena.
Bliznakinje Zorka i Danica Aleksić – foto privatna arhiva
Adžića kuća u novoj ulozi nastavlja vodeću ulogu u gradu. U njoj su bili smešteni Komunalno preduzeće, pa OOUR-a za projektovanje i izgradnju Plan”, zatim Uprava Spomen- parka, KPZ-a Kraljevo, a danas je tu Povelja Biblioteke Kraljevo. Adžića kuća ima status spomenika kulture i poput malobrojnih sačuvanih starih zgrada u Kraljevu Crkve iz 1824, Konaka iz 1831, Okružnog i Duhovnog suda iz 1853, Školskog zdanja (Muzej) iz 1873, dobila je kontinuiranu zaštitu i održavanje.
– Adžića kuća je utvrđena za nepokretno kulturno dobro 1974. godine, po skraćenom postupku da bi se zaštitila, jer je bila doneta odluka da se ona ukloni, zbog izgradnje tadašnje zgrade Službe društvenog knjigovodstva (SDK). Nema mnogo podataka o njenoj izgradnji, pa je moj motiv za uključivanje u ovu izložbu bio da što više podataka prikupimo – pojašnjava Katarina Grujović Brković.
Sa otvaranja izložbe o kući Adžića u Kraljevu – foto portal Krug
Govoreći na svečanom otvaranju izložbe gradonačelnik Kraljeva dr Predrag Terzić ocenio je da ona kroz istoriju ovog objekta prikazuje nastanak građanske klase u varoši Karanovac, ali i to kako se Kraljevo tokom vremena menjalo:
– Ovaj objekat, koji se nalazi u samom centru grada, nadomak Gradske uprave, prikazuje istoriju, tradiciju i razvoj našeg mesta tokom čitavog XIX i XX veka.
U Adžića kući od 2001. godine smeštena je izdavačka delatnost Narodne biblioteke „Srefan Prvovenčani“. Pod njenim krovom stvarala su i stvaraju značajna imena srpske kulture i književnosti, istakla je Jasna Marković, direktorka Biblioteke Kraljevo, jedne od retkih koje imaju bogatu izdavačku delatnost:
– Zahvaljujući osnivaču, pre izvesnog vremena, Adžića kuća je rekonstruisana i opremljena, a ove godine nakon završenih radova na podrumskom delu, ovo zdanje dobiće konačan oblik.
Jasna Marković – direktorka Biblioteke Kraljevo – foto portal Krug
Autorke izložbe: Katarina Grujović Brković, Ivana Hrenko i Ana Gvozdenović su, na osnovu istraživačkog rada, dostupnih pisanih i usmenih izvora, dale novu dimenziju ovom spomeniku kulture kroz 15 panoa koji su izloženi na stubovima na desnoj polovini zgrade Gradske uprave u Kraljevu (Trg Jovana Sariča) i svi zainteresovani u prilici su da ih pogledaju u svako doba dana ili noći.
Publika na otvaranju izložbe o Adžića kući u Kraljevu – foto portal Krug
M. M. D.
