„Čovek ne može da bira vreme u kojem će se roditi i živeti. Od njega ne zavisi ni od kojih roditelja, ni u kom narodu, ali od njega zavisi kako će postupati u datom vremenu: da li kao čovek ili kao nečovek, bez obzira na to u kojem narodu i od kojih roditelja“, govorio je patrijarh Pavle. Crkve brvnare priča su o srpskom narodu koji je, znajući za to – u zlo vreme, kada su Turci u Srbiji rušili zidane hramove – pravio crkve od drveta koje je mogao, kako se pričalo, za noć da preseli, pa se u narodu pripovedalo kako su same preletele.
U Vrbi – devet kilometara jugoistočno od Kraljeva svoj dom je našla crkva brvnara posvećena prenosu moštiju Svetog Nikole. Ona je, kako se pretpostavlja (jer pisanih tragova nema) – građena verovatno 1831. godine.
Pogledajte VIDEO reportažu o crkvi brvnari u Vrbi:
O starosti crkve govori i natpis na nadgrobnoj ploči. „Ovde počiva telo blažeupokojenog Nikole Šarca iz Vrbe. On iz pobožnosti pre 30 godina pokloni ovu zemlju vrbskoj crkvi na kojoj se odmah crkva podiže, a docnije i škola. Podižući spomen svim i svojijem potomaca požive godina 70 i prestavi se u večnost 10. avgusta“ svedoči natpis iz 1861. godine.
Građani Kraljeva ne znaju puno o crkvama brvnarama, a trebalo bi – jer je Kraljevo, odnosno – čitav prostor Kraljevo – Čačak – Gornji Milanovac – specifičan deo Srbije po velikom broju crkava brvnara koje su se tom prostoru očuvale kao specifična vrsta tradicionalnog graditeljstva, kaže za portal Krug Katarina Grujović Brković, direktorka Zavoda za zaštitu spomenika kulture Kraljevo.
– Crkva brvnara u Vrbi je tipičan reprezent ove vrste arhitekture, a građena je prikupljanjem priloga lokalnih stanovnika i njihovim aktivnim učestvovanjem u izgradnji hrama. Izgrađenaj e na mestu na kojem se i danas nalazi, ali je tokom Drugog svetskog rata – 1944. godine, značajno oštećena u eksploziji baruta koji se nalazio u novoj crkvi koja se nalazi pored. Njen krov je tada u potpunosti nastradao, pa je popravke crkve rađena odmah po završetku Drugog svetskog rata i crkva je tada dobila izgled koji je očuvala tokom druge polovine 20. veka – podseća naša sagovornica.
To nije bio originalan izgled, jer je crkva decenijama imala krov od ćeramide i mnogo blažu krovnu konstrukciju od današnje (po ugledu na oruginalnu) koju su lokalni parosi održavali trudeći se da sačuvaju hram od daljeg propadanja. Tokom 2014. godine, stručni tim Zavoda za zaštitu spomenika kulture Kraljevo – uradio je projekat konzervatorsko-restauratorskih radova na crkvi brvnari u Vrbi, kojim je predviđeno vraćanje originalnog izgleda hrama.
– Sredstvima Ministarstva kulture tokom 2017. godine urađena je rekonstrukcija hrama i tada je postavljen krovni pokrivač po ugledu na prvobitni sa strmijom krovnom konstrukcijom i krovnim pokrivačem od drveta, odnosno od klisa koji se sada može videti u ovom hramu. Hram je pravougaone osnove sa zaobljenom, odnosno lučnom oltarskom apsidom u unutrašnjosti hrama. Očuvani su delovi originalne oltarske pregrade i stare prestone ikone, dok se pouzdano zna, na osnovu arhitektonskih istraživanja, da je crkva imala i pripratu, odnosno da je prostor za vernike bio podeljen na naos i pripratu. Na talpama i na konstrukciji svoda pronađeni su tragovi koji upućuju na to da je postojala pregrada u unutrašnjosti u prostoru za vernike. Čitav prostor unutrašnjosti crkve je zasvođen jednim lučnim svodom koji se nalazi ispod ovog predivnog krovnog pokrivača – ističe direktorka Zavoda za zaštitu spomenika kulture Kraljevo.
Nije sačuvano puno dekorativnih elemenata, jer crkva nije imala bogate ktitore, pa ni angažovane vrsne majstore, već su je svojim pregalaštvom podigli lokalni vernici.
– Očuvano je malo dekorativnih elemenata: to su strehe ispod krova, dekorisana vrata na severnoj strani na kojima su očuvane profilacije kojima su vrata ukrašavana. Vredan je pomena originalni prozor, odnosno drveni kapak koji je očuvan sa južne strane hrama. Formiran je postavljanjem drvenog kapka u žlebove i prozor se otvara pomeranjem na desnu ili levu stranu i na taj način se obezbeđuje prodor svetlosti i svežeg vazduha unutrašnjost crkve.
To što je crkva brvnara posvećena Svetom Nikoli, koji važi za gospodara voda i zaštitnik putnika: lađara, splavara, ribara i vodeničara, verovatno ima veze sa blizinom Morave. Verovatno je blizina reke uticala da crkva bude posvećena baš Svetom Nikoli i da ga čitav taj kraj slavi kao svog zaštitnika. Zanimljivo je, navodi se u jednom etnografskom istraživanju da su i sve vodenice na Moravi posvećene Svetom Nikoli.
Ono što predstoji od radova na crkvi brvnari je, prema rečima Katarine Grujović Brković – izrada nove ikonostasne pregrade, budući da se u hramu i sada nalaze očuvane neke od starih ikona sa ikonostasa. Naravno, potrebno je izvršiti konzervatorsko-restauratorske radove, ali – cilj je da se nakon konzervacije ikona i izrade nove ikonostasne pregrade, stare ikone u jednom novom ruhu vrate u hram koji je i sada kompletno rekonstruisan i da se on konačno stavi u funkciju onako kako mu dolikuje kao starini od skoro dva veka tokom kojih je „pregrmeo“ mnoge nevolje. Možda je dugovečnost crkvi brvnari u Vrbi obezbedio i Sveti Nikola koji u narodu ima epitet čudotvorca. Uostalom „čuda su tamo gde im se veruje i što više veruju, to se – češće događaju“.
M. M. Dabić
