U pitanju je treća knjiga monografije „Rad Srbije na zaštiti srpskih državnih i nacionalnih interesa u Makedoniji od 1885. do 1912. godine“; rad na monografiji trajao je 12 godina
Krajem 2022. godine iz štampe je izašao i treći tom (treća knjiga) monografije dr Vukašina Dedovića “Rad Srbije na zaštiti srpskih državnih i nacionalnih interesa u Makedoniji od 1885. do 1912. godine”.
Treća knjiga, čiji je naslov „Politika Srbije prema Makedoniji od 1908. do 1912. godine“ sastoji se od predgovora, četvrtog poglavlja podeljenog po hronološko-tematskom principu na dvdeset i dve manje celine (potpoglavlja), zaključka, popisa korišćenih izvora i literature i biografije autora. U četvrtom poglavlju monografije (centralnom poglavlju treće knjige) „Srpsko pitanje u Makedoniji u vreme mladoturskog režima“ autor je obradio srpsku politiku u Makedoniji u periodu od 1908. do 1912. godine. U istorijska dešavanja i stanje srpskog naroda na prostoru južne Stare Srbije i Makedonije u navedenom periodu uvodi nas potpoglavlje posvećeno spoljnoj politici velikih sila, pre svega Austro-Ugarske, Rusije i Velike Britanije prema Osmanskom carstvu u celini, a posebno prema Staroj Srbiji i Makedoniji.
Prva dva toma izašla su krajem 2021. godine, a promocija je održana 22. februara 2022. u prepunoj svečanoj sali Gradske uprave. Govorili su gradonačelnik Kraljeva dr Predrag Terzić, direktor Istorijskog arhiva Kraljevo Vesna Milojević, mentor i recezent prof. dr Radoš Ljušić i autor monografije dr Vukašin Dedović, naučni saradnik. O tome više čitajte u našem ranijem tekstu
Borba za srpske nacionalne interese u Makedoniji: “Pirove pobede”?
I ova knjiga, kao i prethodne dve, proizašla je iz autorove doktorske disertacije odbranjene na Filozofskom fakultetu u Beogradu 2016. godine. Posebnu pažnju u treoj knjizi autor je posvetio austrougarskim planovima o izgradnji železnice koja je trebalo da se poveže sa prugom Mitrovica- Skoplje, a u cilju ostvarenja ideje Habzburške monarhije o prodoru ka istoku, sa akcentom na reakcije srpske vlade u vezi sa ovim planovima njenog severnog suseda. Pored toga, ukazao je i na osnovne pravce britanske politike prema Makedoniji i postepeno zbližavanje Petrograda i Londona u vezi sa akcijama koje bi trebalo sprovesti na prethodno pomenutoj teritoriji osmanske države.
U sledećoj celini posvećenoj Mladoturskoj revoluciji (1908), autor je najpre predstavio unutrašnje stanje Osmanskog carstva, koje je prethodilo i doprinelo samim revolucionarnim zbivanjima, uporedo prikazujući dešavanja u oblastima koje su bile naseljene srpskim narodom. Vrlo detaljno su opisani događaji koji su doveli do ponovnog uspostavljanja ustavnosti u Turskom carstvu, uz ukazivanje na stavove velikih sila po ovom pitanju. Posebno potpoglavlje tretira odnos Srba u Staroj Srbiji i Makedoniji prema reformskom pokretu Mladoturaka, kao i stav vlade Kraljevine Srbije i uputstva koja je davala svojim diplomatskim predstavnicima i srpskom narodu u Turskoj.
– Prateći politička aktivnost srpskog naroda nakon uvođenja ustavnosti i proklamovanja sloboda od strane Mladoturaka, objasnio sam organizovanje, značaj i akcije „Srpske narodne organizacije Srba Osmanlija“ u cilju poboljšanja uslova života srpskog naroda na prostoru Osmanskog carstva. Ukazao sam i na njene veze sa Beogradom i uticaju na srpski živalj u Makedoniji. Prikazane su i veze koje su srpski politički predstavnici okupljeni u ovoj organizaciji imali sa Mladoturcima, upoznajem čitaoce i sa sudbinom Srpske revolucionarne organizacije. Veliku pažnju posvetio sam učešću Srba na izborima u Turskoj 1908. godine, sa posebnim naglaskom na okolnosti u kojima su se izbori odvijali. Politička delatnost Srba u Osmanskom carstvu prikazana je i kroz organizovanje i rad Prve skupštine Srba Osmanlija koja je održana februara 1909. godine u Skoplju – pojašnjava dr Vukašin Dedović, autor trotomne monografije.
Naredna potpoglavlja posvećena su uticaju aneksije Bosne i Hercegovine, kao i proglašenje nezavisnosti Bugarske, na raspoloženje srpskog stanovništva u Kraljevini Srbiji i Osmanskom carstvu. U svetlu tih događaja autor prikazuje i razvoj odnosa Srbije i Osmanskog carstva. Jedno potpoglavlje je posvetio srpsko-turskim pregovorima o sklapanju Vojne konvencije 1908. godine. Ukazao je i na razloge koji su doveli do formiranja organizacije Narodna odbrana.
Naredna potpoglavlja posvećena su stanju u Makedoniji od 1909. do 1911. godine. Autor objašnjava kako su se pobune albanskog stanovništva u Kosovskom vilajetu od 1909. do 1911. godine odražavale na stanje u Makedoniji i položaj srpskog stanovništva u ovoj oblasti. Dr Dedović naglašava da mladoturski režim nije rešio nagomilane socijalne i političke suprotnosti, naprotiv, po učvršćivanju na vlasti nizom mera raspirio je nove sukobe i radikalizovao otpor pokorenog pravoslavnog stanovništva u evropskom delu Turske, pa takođe i u Staroj Srbiji i Makedoniji. Zbog ponovnih nasilja i pod mladoturskim režimom, obnovljena je Srpska revolucionarna organizacija u Makedoniji.
U jednom potpoglavlju autor monografije ukazuje na razloge koji su doveli do ponovnog pokretanja srpske četničke akcije i opisuje njeno delovanje uoči Prvog balkanskog rata, ali i posmatra srpsko-bugarske odnose u svetlu komitske organizacije. Deo ovog potpoglavlja je posvećen i osnivanju organizacije „Ujedinjenje ili smrt“.
Sledeće potpoglavlje je posvećeno srpsko-bugarskim odnosima u razdoblju od 1908. do 1912. godine, naročito od kraja 1911. godine, kada Bugarska prihvata pregovore o savezu sa Srbijom. Radi konačnog rešenja pitanja oslobođenja hrišćanskog stanovništva u Turskoj, tokom 1911. i 1912. godine radilo se na stvaranju Balkanskog saveza Srbije, Crne Gore, Bugarske i Grčke, koje su s jeseni 1912. godine objavile Turskoj rat.
Dva potpoglavlja autor je posvetio radu srpskih škola, a jedno kulturnim dostignućima (štampanju listova i časopisa) u Skopskom sandžaku, Solunskom i Bitoljskom vilajetu. Predstavio je nedaće sa kojima je srpska prosveta južno od Šare bila suočena u vreme mladoturskog režima. Za sve školske godine počevši od 1907/1908. pa do 1911/1912. tabelarno su predstavljeni podaci o broju učenika, škola i nastavnika u navedenim oblastima. Predmet autorovog izlaganja su i nastavni programi po kojima su radile ove škole, udžbenici koji su korišćeni i proslave Dana Svetoga Save u školama.
Centralno poglavlje ove knjige je završeno tekstom „Stranačko-političko delovanje Srba u Makedoniji pred početak izbijanja Balkanskog rata“, gde je prikazan uticaj Kraljevine Srbije, matice srpskog naroda, na stranačke i političke aktivnosti Srba u Makedoniji.
Iz popisa koriščenih izvora i literature na kraju knjige može se videti da je za obradu ove teme autor koristio, kako su i recezenti naveli, sve njemu dostupne neobjavljene i gotovo sve objavljene istorijske izvore i vrlo obimnu naučnu literaturu (preko 1000 navedenih bibliografskih jedinica).
Autor je predstavio instrumente sa kojima je Kraljevina Srbija raspolagala i sve napore koje je ulagala, najpre da obnovi i ojača srpsku nacionalnu svest na ovom prostoru i suprostavi se bugarskoj i grčkoj propagandi, a zatim i da zaštiti ideju srpstva od nasrtaja navedene dve propagande, posebno bugarske.
Trotomna monografija dr Vukašina Dedovića je prva celovita interpretacija komletne aktivnosti Kraljevine Srbije na zaštiti srpskih državnih i nacionalnih interesa u Makedoniji u periodu od 1885. do 1912. godine. Zato ona predstavlja izuzetno važan doprinos srpskoj istoriografiji i važno polazište u daljem istraživanju istorije srpskog naroda na prostoru Stare Srbije i Makedonije.
Istorijski arhiv Kraljevo, koji je izdavač ove trotomne monografije, stoga ima posebnu odgovornost da ovo vredno delo podrži i učini ga dostupnim stručnoj i čitalačkoj publici, ali i onima koji donose političke odluke u zemlji i inostranstvu.
– Želim da verujem da će iskustva koja prezentovana u monografiji neminovno doprineti umnijem bavljenju savremenim i budućim državnim i nacionalnim poslovima i problemima. Ostvarenje ovog cilja bila bi mi velika i jedina prava satisfakcija za uloženi dvanaestogodišnji rad na izradi ove monografije – kaže njen autor dr Vukašin Dedović.
Datumi u glavnom tekstu su dati po novom kalendaru ili paralelno po starom i novom, a u napomenama kao u korišćenoj arhivskoj dokumentaciji i literaturi.
BIOGRAFIJA AUTORA
Vukašin (Dobroslav) Dedović je rođen u Gračanici, opština Andrijevica, Republika Crna Gora, 23. 10. 1960. godine. Diplomirao je na Filozofskom fakultetu u Prištini, na katedri za istoriju 27. 06. 1985. godine. Postdiplomske studije upisao je na istom fakultetu 1997. godine. U predviđenom roku položio je sve ispite čime je stekao uslove za izradu magistarske teze pod naslovom „Bune u Donjim Vasojevićima krajem 19. i početkom 20. veka“ koju je odbranio 23. 01. 2004. godine i tako stekao akademski naziv – magistar istorijskih nauka. Nastavno-naučno veće Filozofskog fakulteta u Beogradu odobrilo mu je temu za doktorsku disertaciju pod naslovom „Rad Srbije na zaštiti srpskih državnih i nacionalnih interesa u Makedoniji od 1885. do 1912. godine“. Odobrenu temu doktorske disertacije odbranio je 23. septembra 2016. godine na Filozofskom fakultetu u Beogradu pred komisijom u sastavu: prof. dr. Radoš LJušić, prof. dr. Miloš Jagodić i prof. dr. Slaviša Nedeljković.
Radnu karijeru započeo je u Gimnaziji u Kosovu Polju 1986. godine i ima ukupno 34 godine radnog iskustva stečenog u srednjim i osnovnim školama u Kosovu Polju, Prištini, Ušću i Kraljevu, na radnim mestima nastavnik istorije, pomoćnika direktora škole i direktora škole. Od 2011. godine radi u Osnovnoj školi „Svetozar Marković“ u Kraljevu kao nastavnik istorije. Dobitnik je više nagrada, diploma, zahvalnica i pohvalnica za radne i stručne doprinose unapređivanju i razvijanju obrazovno vaspitnog rada, kao i za celokupan doprinos u radu škole.
Pored profesionalnih obaveza u školi bavi se i naučno istraživačkim radom tako da je do sada objavio više radova u našim listovima i časopisima. Pored više prikaza knjiga, časopisa i udžbenika objavio je i nekoliko originalnih naučno istraživačkih radova.
Oblast interesovanja i istraživanja: Istorija srpskog naroda u XIX i početkom XX veka.
