Pre 108 godina, 22. oktobra 1918, prve jedinice srpske vojske ušle su u Kraljevo i okončale gotovo trogodišnju okupaciju. Grad je oslobođen bez većih borbi, ali je slobodu dočekao opustošen, sa razorenim ustanovama, osiromašenim stanovništvom i brojnim porodicama koje su, bežeći od gladi i nemaštine, utočište potražile u okolnim selima.
Kada je konjička patrola kapetana Bogdana Jevtovića 22. oktobra 1918. godine ušla u Kraljevo, za njegove stanovnike završeno je jedno od najtežih razdoblja u istoriji grada. Posle gotovo tri godine okupacije, srpska vojska ponovo je bila na ulicama Kraljeva.
Ipak, grad koji je dočekao oslobodioce nije ličio na onaj koji je samo nekoliko godina ranije živeo svojim mirnodopskim životom. Okupacija je ostavila duboke posledice, ne samo na građevinama i ustanovama, već i na svakodnevici njegovih stanovnika. Oslobođenje je označilo kraj okupacione vlasti, ali ne i kraj stradanja i nemaštine sa kojima je Kraljevo tek trebalo da se izbori.
Gotovo tri godine okupacije
Austrougarska vojska ušla je u Kraljevo 6. novembra 1915. godine, prema novom kalendaru. Bila je to 85. brigada 43. divizije XXII austrougarskog korpusa. Za stanovništvo koje je ostalo u gradu počeo je period okupacione uprave, oskudice i razaranja.
Istoričar Vladan Virijević u knjizi „Kraljevo – grad u Srbiji 1918–1941“ navodi da je Kraljevo, posle Beograda, Šapca i Smedereva, pretrpelo najveća razaranja u Srbiji. Prema njegovim istraživanjima, trogodišnju austrougarsku i nemačku okupaciju obeležili su planska germanizacija i sistematsko potiskivanje kulturnog, verskog i nacionalnog identiteta srpskog stanovništva.
Rat je istovremeno menjao i demografsku sliku grada. Prema poslednjem predratnom popisu, sprovedenom 31. decembra 1910. godine, Kraljevo je imalo 835 domaćinstava i 3.647 stanovnika. Uoči početka Prvog svetskog rata broj žitelja procenjivan je na oko 4.000. Zvanični podaci austrougarskih okupacionih vlasti pokazuju da je 1916. godine u Kraljevu živelo oko 3.100 ljudi.
Do završetka okupacije stanje je bilo još teže. Prema podacima koje navode istoričari, u samom gradu nije ostalo više od približno 2.500 stanovnika. Mnogi su, pritisnuti glađu i nemaštinom, napustili svoje domove i otišli u okolna sela, gde su pokušavali da obezbede hranu i prežive ratne godine. Virijević navodi i da je prema popisu iz 1921. godine Kraljevo imalo 3.570 stanovnika, odnosno 2,12 odsto manje nego 1910. godine.
Međutim, ti podaci ne mogu se jednostavno tumačiti kao broj ratnih žrtava. Na promene broja stanovnika uticali su odlasci, povratci i druga ratna i posleratna kretanja. Kako ističe Virijević, precizan broj poginulih žitelja Kraljeva tokom Prvog svetskog rata nije utvrđen.
Proboj Solunskog fronta promenio je tok rata
Preokret je nastupio u septembru 1918. godine, kada su srpska vojska i njeni saveznici probili Solunski front. Uspeh te operacije i kapitulacija Bugarske otvorili su put oslobađanju Srbije. Srpske armije napredovale su velikom brzinom, dok su nemačke i austrougarske snage nastojale da organizuju odbranu i povlačenje.
Ozbiljnost situacije prepoznala je i nemačka Vrhovna komanda, koja je odlučila da u Srbiju uputi dodatne snage sa Zapadnog fronta. Istovremeno su okupacione vlasti nastojale da spreče moguće pobune u pozadini. Prema istorijskim podacima navedenim u ranijem tekstu Kruga, izdato je naređenje da se deo muškog stanovništva zadrži kao taoci, u procentu od dva odsto, kako bi se sprečilo podizanje ustanka u njihovim krajevima. Ipak, napredovanje srpske vojske nije zaustavljeno.
Nakon oslobođenja Niša, Prva srpska armija usmerila je dejstva prema Kruševcu, oslobođenom u prvoj polovini oktobra. Već 19. oktobra srpske konjičke patrole stigle su do Vrnjačke Banje, nadomak Kraljeva. Druga srpska armija je 21. oktobra oslobodila Kosovsku Mitrovicu, a potom nastavila napredovanje prema zapadnoj Srbiji. Čačak je oslobođen 28. oktobra, dok su 1. novembra srpske jedinice ušle u Užice. Istog dana Prva srpska armija ušla je u Beograd. Između tih događaja, 22. oktobra, oslobođeno je Kraljevo.
Poslednji dani okupacije: zaprečeni prilazi i onesposobljen most
O okolnostima oslobođenja Kraljeva detaljno su pisali istoričari Dragoljub Danilović i Marija Karapandžić u knjizi „Kraljevo u okupiranoj Srbiji 1915–1918“.
Kako se srpska vojska približavala, tako su se menjale i prilike u gradu. Vesti o napredovanju oslobodilaca brzo su se širile, a ponašanje okupacionih snaga pokazivalo je da se pripremaju za odlazak. Ratna oprema utovarivana je u vagone teretnih vozova, dok su prilazi Kraljevu zaprečavani kako bi se usporilo napredovanje srpskih jedinica. Železnički most na Ibru bio je onesposobljen, a austrougarska artiljerija raspoređena na Pljakinom šancu. Uprkos tim merama, do velikih borbi za sam grad nije došlo.
Prema istraživanjima Danilovića i Karapandžić, Kraljevo je faktički oslobođeno bez većih borbi 22. oktobra 1918. godine. Čast da prva uđe u grad pripala je konjičkoj patroli kapetana Bogdana Jevtovića, čiji je zadatak bio da ispita teren i utvrdi okolnosti povlačenja neprijateljskih snaga. Posle gotovo tri godine, srpska vojska ponovo je bila u Kraljevu. Austrougarske i nemačke jedinice povlačile su se prema Čačku i Kragujevcu, nastojeći da se izvuku pred napredovanjem srpskih armija.
Okupatori su pred odlazak uništili i kraljevačku školu
Posledice okupacije nisu bile vidljive samo u opustelim ulicama i osiromašenim domaćinstvima. Jedan od posebno upečatljivih primera razaranja bilo je uništavanje zgrade kraljevačke osnovne škole.
Prema podacima koje iznose Danilović i Karapandžić, okupatorski vojnici su pred povlačenje teško oštetili školski objekat i njegov inventar. Razvaljena su vrata i prozori, uništavani podovi, oštećena dvorišna zgrada, a stradao je i knjižni fond. Šteta je bila tolika da škola nije mogla odmah da nastavi rad. Nastava je obnovljena tek u februaru 1919. godine, nekoliko meseci nakon oslobođenja. Upravo taj podatak pokazuje koliko je razlika između završetka rata i povratka normalnom životu mogla biti velika.
Za stanovnike Kraljeva sloboda je značila kraj okupacione vlasti, ali su pred njima ostali obnova porušenog, obezbeđivanje osnovnih životnih potreba i povratak dece u škole.
Grad koji je slobodu dočekao sa manje od 2.500 stanovnika
Kraljevo je 22. oktobra 1918. godine bilo grad iscrpljen ratom. Prema istorijskim podacima, najveći deo stanovništva koje ga je tokom okupacije napustilo nije otišao daleko. Ljudi su spas od gladi tražili u selima u okolini, oslanjajući se na rodbinu, poznanike i mogućnost da dođu do hrane. Njihov povratak bio je deo posleratnog oporavka.
Za razliku od velikih vojnih operacija, koje su ostale zabeležene u ratnim izveštajima, svakodnevni život običnih ljudi tokom okupacije teže je rekonstruisati. Ipak, broj stanovnika, razmere razaranja i stanje javnih ustanova dovoljno govore o težini godina koje su prethodile oslobođenju.
U završnici rata nemačke i austrougarske snage povlačile su se prema severu, nastojeći da pređu Savu i Dunav. Njihovo povlačenje nije označilo i završetak srpskog napredovanja, koje je nastavljeno i izvan granica predratne Srbije.
Za Kraljevo je, međutim, ključni datum ostao 22. oktobar. Tog dana završena je okupacija započeta u novembru 1915. godine.
Sećanje na oslobođenje i na one koji ga nisu dočekali
Kraljevo je među gradovima koji su u novije vreme počeli da obeležavaju godišnjicu oslobođenja u Prvom svetskom ratu, čuvajući uspomenu na srpske vojnike i stanovništvo koje je preživelo godine okupacije.
Iako se oslobođenje grada vezuje za ulazak srpske konjičke patrole, istorijski značaj tog datuma ne iscrpljuje se u jednom vojnom događaju. On obuhvata i iskustvo stanovnika koji su ostali u okupiranom gradu, porodica koje su morale da ga napuste, dece koja su ostala bez mogućnosti da pohađaju nastavu i svih onih koji nisu dočekali završetak rata.
Na današnji dan, 108 godina kasnije, sećanje na oslobođenje Kraljeva podrazumeva i sećanje na grad koji je trebalo ponovo izgraditi — i na ljude koji su taj posao započeli. Jer 22. oktobra 1918. Kraljevo nije dobilo samo kraj okupacije. Dobilo je priliku da, posle tri godine razaranja i oskudice, ponovo počne da živi.
Izvori: Vladan Virijević, „Kraljevo – grad u Srbiji 1918–1941“; Dragoljub Danilović i Marija Karapandžić, „Kraljevo u okupiranoj Srbiji 1915–1918“; arhivski tekst Portala Krug od 22. oktobra 2022. godine.
