Oslobođenje Kraljeva 29. novembra 1944. godine dočekano je sa dubokom radošću, ali i sa mnogo suza. Grad je bio pun ruševina posle dugotrajnih borbi i savezničkog bombardovanja, dok je narod, iscrpljen okupacijom, dočekao jedan od najsnažnijih simboličkih trenutaka svoje istorije.
U noći između 28. i 29. novembra vodile su se najžešće borbe jedinica Narodnooslobodilačke vojske u sadejstvu sa Crvenom armijom. U tadašnjih 45 dana neprekidnih sukoba mnogi su platili najvišu cenu, a brojne borce sloboda je koštala života.
U sećanjima iz tog perioda ističe se da nas njihova žrtva danas podseća da se zapitamo: šta mi možemo da učinimo da bismo bili dostojni onih koji su pali? Navodi se i da je narod, uprkos biblijskim patnjama i iskušenjima, uvek birao stranu dobra – i u ratu, i u miru.
U zoru 29. novembra jedinice koje su nosile teret borbi ušle su u Kraljevo preko srušenog mosta na Ibru, dok su se nemačke snage tokom noći povukle. Podaci govore da je Kraljevo oslobođeno 40 dana nakon Beograda, te da su borbe za ovaj grad bile među najtežima i najobimnijima u celoj Srbiji tokom završnih faza Drugog svetskog rata.
Tokom borbi neprijatelj je imao velike gubitke: 495 poginulih, 265 ranjenih i oko 300 zarobljenih vojnika i oficira. Sa druge strane, poginulo je 57 partizana i 357 crvenoarmejaca, od kojih je veliki broj sahranjen u selima oko Kraljeva.
Oslobođenje je dočekano kroz suze: grad je bio razrušen, mnogo Nemaca zarobljeno, a narod ogorčen. Zabeleženo je i da su partizani morali da štite zarobljene vojnike od razjarenih građana.
U Kraljevu je tada zatečeno oko 600 železničkih vagona koje je nemačka vojska koristila do grada, odakle su se vršili pretovari u vozove uzanog koloseka prema Čačku, Užicu, Višegradu, Sarajevu i dalje ka Austriji. Zarobljeni nemački vojnici bili su angažovani na raščišćavanju potpuno uništene Ulice vojvode Putnika.
Bitke u Kraljevu, prema tvrdnjama istoričara, uz one za oslobođenje Beograda, bile su najduže i najteže u završnim operacijama za oslobođenje Srbije.
Već dan nakon oslobođenja, narod i oslobodioci odali su poštu streljanim oktobra 1941. na Lagerskom groblju pod Grdičkom kosom.
Spomenik oslobodiocima u parku Pljakin šanac, delo kraljevačkog vajara Aleksandra Vasiljevića, danas čuva sećanje na žrtve i dan kada je Kraljevo ponovo postalo slobodan grad, a ispred njega brojne delegacije danas su položile vence
M. M. D.
