„Ponekad, istoriju ne pišu pobednici, već oni koji odbiju da zaborave”
Ljubav koju je jedan Holanđanin razvio prema Srbiji, bogatstvu njene kulture i raznolikosti običaja, kao i volja jedne Kraljevčanke da mu taj put spoznaje složenog kulturnog obrasca učini kraćim i lakšim, isprepletaće lične sudbine dvoje mladih ljudi sa istorijskom dramom jedne epohe.
Tekst koji sledi sadrži fragmente velikih stradanja srpskog naroda, donosi emotivnu priču o rasvetljenoj sudbini jednog nestalog srpskog vojnika iz Velikog rata i uporedo prati životne puteve dvoje entuzijasta, koji će poznanstvo stečeno tokom istraživanja ove značajne teme krunisati brakom 2015. godine.
Kako je sve počelo
Otrgnuvši se od nepodnošljivog zadaha smrti, vođeni tragom nedosanjane slobode, stremili su ka domovini, zemlji dalekoj i gotovo prežaljenoj. Neočekivano oslobađanje iz nemačkih ratnih logora, ovim izmučenim zatočenicima prošlosti ukazaće se tek kao varljivi tračak nade.
Srpske vojne zarobljenike, koji su u memljivim tamnicama okupatora živi dočekali kraj Prvog svetskog rata, prema složenom planu povratka u Srbiju, put je vodio preko Holandije. Zemlja koja je trebala biti mesto oporavka i evidentiranja oslobođenih logoraša postaće njihovo počivalište. Živote mladih srpskih vojnika je na zapadnim obroncima evropskog kopna pokosila španska groznica, jedna od najsmrtonosnijih pandemija u istoriji čovečanstva.
Godine 1919. na tlu Holandije preminula su 92 srpska vojnika izbegla iz ratnih logora. NJihova spomen obeležja rasuta su po grobljima devet holandskih gradova. Najviše njih, dvadeset devet, sahranjeno je u Garderenu, u opštini Barneveld. Među njima i Miloš Gavrović iz sela Miločaj kod Kraljeva, tada dvadesettrogodišnji mladić o čijoj sudbini njegova porodica ništa nije znala 93 godine.
Miloševi potomci su verovali da je umro u nemačkom logoru 1918. godine. Tako je, uostalom, pisalo i na seoskom spomeniku. Istinu su otkruli, više od devet decenija kasnije, jedna Kraljevčanka i jedan Holanđanin – Tanja Raković i Fabian Vendrig.
Slutnja, ime, selo
Fabian je, u želji da upozna različite kulture, proputovao veći deo Evrope, ali se u Srbiji zadržao najduže. Brzo se vezuje za srpsku kulturu, običaje i prirodne lepote. U Beogradu upoznaje Tanju Raković, nastavnicu engleskog jezika, poreklom iz sela Miločaj kod Kraljeva. Trudi se i uspeva da nauči pravilno da izgovori naziv njenog rodnog mesta, što će, potpuno neočekivano, nekoliko nedelja kasnije biti presudno za razvoj niza događaja koji su, između ostalog, pokrenuli i ovu priču. Po povratku u Holandiju, 2012. godine, šetajući periferijiom gradića Gardener, Fabian prolazi pored mesnog groblja gde mu pažnju privlači nekoliko nadgrobnih spomenika. Na jednom od njih zapazio je šajkaču, jedan od mnogobrojnih kulturnih simbola sa kojima se sretao boraveći u Srbiji. Ovaj detalj mu posebno privlači pažnju i nakon pregleda spomenika i mnogobrojnih imena ispisanih po njima, znatiželju mu posebno budi ime vojnika Miloša Gavrovića, čije je mesto rođenja ispisano neveštom holandskom transkripcijom – ,,Milochaila”. Ovaj naziv ga asocira na mesto iz kojeg potiče njegova prijateljica Tanja, čiji je izgovor dugo vežbao, i ubrzo sa njom ponovo stupa u kontakt.
Bio je to trenutak koji će pokrenuti potragu
Fabian se posvećuje istraživanju. Tanja je već znala da u Miločaju živi nekoliko porodica sa prezimenom Gavrović i nakon nekoliko telefonskih poziva stupaju u kontakt sa Miodragom Gavrovićem, tada osamdesetjednogodišnjim zemljoradnikom iz Miločaja, sinovcem pokojnog Miloša. Miodrag je tada saznao pravu istinu: da njegov stric nije umro 1918. godine, kako je pisalo na spomeniku koji mu je porodica podigla nakon što se godinama posle rata nije vratio kući, već godinu dana kasnije, u Holandiji. Da ima još jedan spomenik, daleko, u Garderenu. Da je tamo preminuo, uz još desetine saboraca, u tišini, bez ikoga svog, ali sa ostavljenim tragom koji će Tanju i Fabiana gotovo jedan vek kasnije odvesti do njegove rodne kuće. Oni će potom, tokom istraživanja, širom Srbije pronaći potomke još 11 preminulih vojnika.
Šira slika i treći saputnik
Istražujući okolnosti vezane za smrt vojnika Miloša Gavrovića iz Miločaja, Tanja i Fabian će otkriti pregršt istorijskih podataka vezanih za srpske vojnike stradale tokom ovog perioda. Prelazeći sa ličnih sudbina na istraživanje složenih istorijskih procesa u poslu im se pridružuje Fabianov dugogodišnji prijatelj DŽon Stinen. Zaposlen kao savetnik u holandskoj vladi, Stinen će istraživanju dati značajan doprinos.
Fabijan Vendrig, Tanja Raković i DŽon Stinen su 2019. godine objavili knjigu pod nazivom „Srpski vojnici umrli u Holandiji 1917–1919“, a podatke i dalje ažuriraju na veb sajtu njnjnj.secanje.nl. Ova knjiga nastala je kao rezultat potrage za posmrtnim ostacima vojnika, s obzirom da su ubrzo nakon započetog istraživanja otkrili da se na pomenutim mestima u Holandiji nalaze samo spomen obeležja, a da su tela ekshumirana i izmeštena na lokaciju koja im je u tom trenutku bila nepoznata. Izmeštanje posmrtnih ostataka vojnika obavljeno je usled reakcije na holandski zakon po kojem, briga vlasti o grobnim mestima prestaje nakon deset godina od smrti pokojnika, ukoliko niko ne preuzme odgovornost njihovog održavanja.
Još početkom tridesetih godina prošlog veka, države koje su izgubile vojnike na tlu Holandije pokrenule su pregovore o njihovoj daljoj sudbini. Među njima je bila i tadašnja Kraljevina Jugoslavija.
– Konzulat Kraljevine Jugoslavije u Roterdamu je 1930. godine otpočeo pregovore sa holandskim vlastima o sudbini posmrtnih ostataka srpskih vojnika. Isto su činile i druge države čije je vojnike zadesila slična nedaća. Nakon dugih pregovora često ometanih komplikovanim i strogim zakonskim procedurama Holandije ali i drugih država učesnica pregovora, odlučeno je da novo počivalište za sve stradale vojnike iz Prvog svetskog rata, čije su kosti ležale na tlu Holandije, bude Čehoslovačka – kaže za portal Krug Tanja Raković.
I transport pod nacističkom zastavom
Sredinom 1938. godine sprovodi se premeštaj pod neobičnim okolnostima i uz ceremonijal koji su predvodile nacističke vlasti.
– Tako su, između ostalih, i srpski vojnici počivali u Holandiji sve do trenutka kada su njihovi posmrtni ostaci ekshumirani i uz najveće vojne počasti nacističke Nemačke prevezeni ka Čehoslovačkoj 1938. godine. Ono što čini ovaj događaj posebno ironičnim jeste činjenica da će samo nekoliko meseci kasnije, ta ista Nemačka, koja je odala poštu stradalim vojnicima iz Prvog svetskog rata, napasti Čehoslovačku i potom izazvati Drugi svetski rat sa posledicama nesagledivih razmera. U vrtlogu ratnih stradanja koji su ubrzo otpočeli, na ovaj događaj se u potpunosti zaboravilo.
Više od sedam decenija kasnije, zahvaljujući radu posvećenih pojedinaca, razjašnjena je konačna sudbina tih ljudi.
– Dugo se nije znalo, tačnije sve do 2012. godine, gde su zapravo završili njihovi posmrtni ostaci. Tada smo otkrili da je mauzolej u Jindrihovicama, mestu blizu Karlovih Vari u današnjoj Češkoj, konačno počivalište ovih vojnika. Tu su pohranjeni ostaci 7.100 srpskih zarobljenika iz Prvog svetskog rata. U istom mestu se nalazio i logor Jindrihovice. Ovaj logor je bio najveći koncentracioni logor na teritoriji Austrougarske kroz koji je prošlo blizu 40.000 zarobljenika. Najviše zarobljenih bilo je iz Srbije i to ne samo vojnika već i civila. Austrougarska vojska ih je deportovala železnicom u logor. Sudbinu su delili sa Rusima, Litvancima, Rumunima i Italijanima – pojašnjava naša sagovornica.
Njihov rad nije ostao neprimećen od strane nadležnih institucija ali ni od srpskih i holandskih medija koji su u više navrata pratili tok istraživanja troje entuzijasta. Prvi tekst, međutim, objavljuje u „Politici” tadašnji kraljevački dopisnik ovog lista Miroljub Dugalić još 2013. godine pod naslovom „Holanđani tragaju za srpskim grobovima”, kada se o ekshumaciji posmrtnih ostataka vojnika još nije znalo.
Danas, šest godina od kada je priča zaokružena objavljivanjem knjige, Fabian Vendrig se osvrće na period rada na njoj.
– Neosporno je da smo imali pomoć raznih institucija, naravno ne pričam o novčanoj pomoći, jer sve ovo što mi radimo je na volonterskoj bazi. Osim Ambasade Holandije u Srbiji koja nam je pomogla sa izdavanjem brošure, želeo bih da istaknem ogromnu pomoć Muzeja rudničko – takovskog kraja. Naime, zahvaljujući Ani Jelić iz istoimenog muzeja bili smo u mogućnosti da izdamo i knjigu na srpskom i engleskom jeziku. Ali, ni tu nije bio kraj, jer smo zahvaljujući gospođi Jelić i njenom kolegi Nenadu Karamijalkoviću, etnologu iz Kragujevca, bili u mogućnosti da organizujemo izložbu posvećenu vojnicima preminulim u Holandiju. Osim postavke u Gornjem Milanovcu, izložba je gosovala i u Roterdamu u srpskoj pravoslavnoj crkvi – zaključuje Fabian Vendrig za portal Krug.
Kroz maglu vremena
Istraživanje koje su započeli Tanja Raković, Fabian Vendrig i Džon Stinen, preraslo je u ozbiljan i dokumentovan doprinos kulturi i istoriji. Otkrivanjem sudbine srpskih vojnika preminulih u Holandiji i traganjem za njihovim posmrtnim ostacima u međunarodnim arhivima, učinjen je korak ka popunjavanju praznina u kolektivnom pamćenju jednog naroda. Ova priča svedoči o značaju pojedinaca u očuvanju istorijskog nasleđa i podseća da odgovori na važne istorijske nedoumice često dolaze iz lične inicijative i upornosti.
Tokom istraživanja Tanja i Fabian su dugogodišnje prijateljstvo krunisali brakom i nakon nekoliko godina boravka u Beogradu, zbog posla su se preselili u Holandiju gde i danas žive.
Oni su dokaz da „postoje životi koji prestanu tiho, bez sveća i oproštaja. Ali, postoje i ljudi koji im, decenijama kasnije, donesu svetlost.”
Aleksandar Raković
