Sećanja koja ne blede
Na dan na koji se završilo tačno 80 godina od završetka Drugog svetskog rata, potomci žrtava logoraša iz tog doba podelili su svoja sećanja i istine o užasima zarobljeništva. Program pod nazivom „Priče iz zarobljeništva“ i susret onih koji porodično dele slične generacijske uspomene, bio je prilika da se odaj počasti precima koji su preživeli strahote logora tokom Drugog svetskog rata i nije bio samo podsećanje na mračne dane prošlosti, već i podstrek onima koji dolaze posle nas da nikada ne zaborave snagu ljudskog duha u najtežim okolnostima.
Darko Gučanin, direktor Narodnog muzeja Kraljevo, ocenio je da je „važno da razumemo odakle je potekao ovaj strašni sistem”:
– Koncentracioni logori nisu nastali niotkuda. Njihovi koreni vode do prve polovine 20. veka, a prvi logor Dahau, osnovan 1933. godine, bio je mesto gde su nacisti sistematski počeli da eliminišu svoje političke protivnike.
Gučanin je detaljno opisao uslove u Mauthausenu, jednom od najstrašnijih logora, koji je od juna 1914. već služio kao internacioni zatvor, a tokom Drugog rata postao mesto patnje za mnoge:
– Mauthausen je pored Zejtinlika najveće groblje srpskih vojnika u Prvom svetskom ratu i simbol nepravde. Tu su mnogi izgubili živote, ali njihova sećanja ne smeju biti zaboravljena.
Pored koncentracionih logora smrti, poput Aušvica i Treblinke, koji su služili genocidnoj politici nacista, Gučanin je istakao i važnost radnih logora, u kojima su zatvorenici pritisnuti na teške fizičke poslove:
– Radni logori, tzv. podlogori, podizani su u blizini velikih logora i u njima su ljudi izlagani nemogućim uslovima, prisiljavani da rade za nemačku ratnu mašineriju.
Ovi logori bili su podeljeni na one za oficire i one za obične vojnike. Bili su blaži i podnošljiviji, zbog poštovanja Ženevske konvencije. Izuzeti od prava zagarantovanih ovom konvencijom bili su samo ruski vojni zarobljenici, čija je smrtnost u logorima iznosila 47%, dok su britanski zarobljenici imali stopu mortaliteta od 5%.
Sećanja i sudbine kraljevačkih zarobljenika
Kustos Nemanja Trifunović osvetlio je sudbinu stanovnika Kraljeva, naročito onih koji su učestvovali u borbama tokom aprilskog rata 1941. godine:
– Većina ovdašnjih boraca bila je u sastavu Ibarske divizije, u 58. pešadijskom puku III armije, koja je bila raspoređena na prostoru Makedonije. Nakon samo dva dana od izbijanja sukoba ova jedinica je poražena kod Petrovog Sela, blizu Skoplja, a zarobljeni kadar je stočnim vagonima preko Bugarske, Rumunije i Mađarske transportovan u logore. Drugi talas odvođenja Kraljevčana u zarobljeništvo usledio je u decembru 1941. nakon ustanka u Zapadnoj Srbiji i četničko-partizanske opsade Kraljeva. Naime, optuženi za učešće u borbama oko Kraljeva odvedeni su u logor Banjica, gde je vršena selekcija, pa je određen deo, pod garancijom opštinske uprave oslobođen, a deo poslat u logore ne samo u Nemačkoj, već su poznati slučajevi odvođenja u logore u Norveškoj, gde je bio zatočen Dragan Marinković iz Adrana.
Trifunović je spomenuo i talas deportacija iz jeseni 1942. u sklopu obračuna nemačkih snaga sa pripadnicima Jugoslovenske vojske u otadžbini, kada su na osnovu naredbe o građanskoj neposlušnosti znameniti Kraljevčani Radomir Vesnić i Vitomir Govedarević zarobljeni. Poslednji zarobljenici sa ovog područja poslati su u logore u proleće 1943. godine. Raspoređivanje zarobljenika vršeno je na osnovu njihovog zanimanja, ljudi sa sela bili su angažovani na poljoprivrednim radovima na seoskim imanjima, zanatlije su angažovane u fabrikama, gde je njihov rad bio podređen potrebama nemačke vojne industrije, dok su oficiri boravili u logorima, istakao je Trifunović.
Drugi deo programa bio je posvećen živom razgovoru sa potomcima logoraša. Pored potresne priče gospođe fon Bilov, koja je do detalja opisala strahote koje je doživeo njen otac i Darka Gučanina, direktora Narodnog muzeja Kraljevo, koji je govorio o zatočeništvu svog dede, još desetak posetilaca podelilo je živa sećanja na svoje pretke i njihova stradanja. Čule su se različite sudbine ljudi koji su se vratili iz logora, ali i svedočanstva potomaka ljudi koji nisu bili te sreće da se živi vrate iz zarobljeništva. Takođe, bilo je i onih koji su odlučili da ostanu da žive na seoskim imanjima u Nemačkoj, gde su tokom rata bili prisiljeni na prinudni rad. Ono što se provlači kao zajednička nit, kroz većinu sećanja je priča o povratku peške iz logora. Ilustrovano dokumentima i porodičnim fotografijama, svako od ovih sećanja, bilo je izuzetno živo, emotivno i za istoričare dragoceno.
Posebnu pažnju prisutnih privuklo je izlaganje dečaka, koji je govorio o svom pradedi koji se četiri meseca peške vraćao iz Nemačke u svoj rodni Čukojevac. Gotovo filmsku priču o svom pradedi sa okupljenima je podelio i unuk Velimira Lopičića iz Ribnice, čija je logoraška uniforma iz Mauthuzena deo stalne postavke muzeja. Učesnici programa zahvalili su se organizatorima i istakli inicijativu da ovakvih skupova bude još i da se na nivou države pokrene jedno opsežno istraživanje, kako bi se ova bitna tema aktuelizovala.
Ovaj susret potomaka logoraša nije samo čin sećanja, već i poruka budućnosti: sloboda i ljudska prava nisu dato stanje, već nešto za šta se mora boriti i što treba negovati svakog dana. Kroz deljenje priča, fotografija i dokumenata, očuvanje ove istorije postaje naš zajednički zadatak.
M. M. D.
