Pre 108 godina, 15. septembra 1918, počeo je proboj Solunskog fronta – vojna operacija koja je otvorila put oslobođenju Srbije i ubrzala završetak Prvog svetskog rata. Danas, nedaleko od grčkog grada Polikastro, četrdesetak kilometara pre Soluna kada se putuje iz Srbije, na taj događaj podseća spomenik pored kojeg svake godine prolaze hiljade naših turista na putu ka moru. Mnogi, međutim, nikada ne svrate.
Na blagom uzvišenju uzdiže se beli obelisk – Spomenik proboju Solunskog fronta (Monument of the Breakthrough of the Salonika Front in Polykastro), podignut u znak sećanja na vojnike savezničkih armija koji su se na ovom prostoru borili od 1916. do 1918. godine.
Mesto nije slučajno izabrano. Upravo je na ovom prostoru 15. septembra 1918. počela saveznička ofanziva nakon proboja kod Dobrog Polja, a srpska vojska krenula je putem koji će je, posle gotovo tri godine izgnanstva, vratiti u otadžbinu.
Spomenik je otkriven 1977. godine i delo je arhitekte Aleksandra Sekulića, po zamisli ratnog pilota Save Mikića. Podignut je na zemljištu koje je darovao Grk Hristos Karafodoros, kao znak zahvalnosti i trajnog prijateljstva.
Oblikovan je kao petougaono zdanje: svaka strana posvećena je jednoj od pet vojski koje su učestvovale u proboju – srpskoj, francuskoj, italijanskoj, britanskoj i grčkoj.
Na svakom jeziku stoji ista posveta „herojskim sinovima“ tih naroda, koji su, verni zaveštanjima predaka, dali živote za slobodu i svetski mir između 1916. i 1918. godine.
Na srpskom jeziku ispisano je:
„Herojskim sinovima Srbije, Francuske, Italije, Velike Britanije i Grčke, koji su se, verni zaveštanjima svojih predaka, borili na ovim mestima i pali za slobodu i svetski mir od 1916. do 1918.“
Pored obeliska stoje biste državnika saveznika: Nikole Pašića, Aristida Brijana, Elefteriosa Venizelosa, Lojda Džordža i kralja Vitorija Emanuela, pa ceo kompleks deluje kao malo međunarodno svetilište slobode.
Sa uzvišenja se vidi ravnica koja se pruža ka makedonskoj granici, upravo onuda kuda su 1918. godine krenuli srpski vojnici u proboj. U tišini mesta čuju se samo vetar i koraci, ali je nemoguće ne zamisliti tutnjavu juriša, povike boraca i zvuke slobode koja se približavala.
Zato ovo nije samo spomenik istoriji, već mesto na kojem shvatite koliko je velika bila žrtva tih junaka i koliko je duboka veza saveznika koji su, rame uz rame, izdržali do kraja rata.
Zbog toga ni spomenik od belog mermera nije samo sećanje, već i opomena da sloboda nikada nije poklonjena, već izborena – i da je naše da to nikada ne zaboravimo. Na mestu sa kojeg je krenula ofanziva koja je otvorila put oslobođenju Srbije svake godine 15. septembra održava se komemoracija u znak sećanja na proboj Solunskog fronta.
Sećanje na Solunski front nije samo podsećanje na rat. Ono je i podsećanje na cenu koju su platile generacije čiji su životi ostali na putevima od Srbije, preko Albanije i Krfa, do Solunskog fronta, da bi se istim putem, tri godine kasnije, srpska vojska vraćala kući.
Upravo zato ovaj spomenik vredi videti. Dok se na putu ka Grčkoj žuri prema Solunu i morskoj obali, Polikastro je tek jedna od oznaka pored puta. Ali, nekoliko minuta skretanja vodi do mesta koje taj isti put stavlja u sasvim drugačiju perspektivu. Jer putem kojim danas prolazimo zbog odmora, pre 108 godina prolazili su ljudi koji su se vraćali u zemlju iz koje su bili potisnuti – i mnogi od njih do nje nikada nisu stigli.
Zato, ako vas put vodi ka Grčkoj, vredi zastati. Ne samo zbog spomenika, već zbog priče koju čuva. Danas, 108 godina od početka proboja Solunskog fronta, ta priča ponovo pripada 15. septembru.
M. M. D.
