Na vrhu Smrdljuč održan istorijski čas i pomen srpskim ratnicima, do sada evidentirana imena 4.122 stradale osobe
Kod novosagrađene vojničke spomen-kapele na vrhu Smrdljuč, na planini Čemerno, u subotu, 1. avgusta, održan je crkveno-narodni skup posvećen srpskim ratnicima stradalim u oslobodilačkim ratovima od 1912. do 1918. godine.
Program je obuhvatio istorijski čas, pomen poginulim ratnicima, predstavljanje planiranih radova u drugoj fazi izgradnje kapele i kulturno-umetnički sadržaj.
Istorijski čas održao je artiljerijski major u penziji Rade Vukosavljević, autor edicija „Kraljevo u Velikom ratu“ i „Kraljevo u Drugom svetskom ratu“.
Govoreći na mestu na kojem su u novembru 1915. godine vođene jedne od najtežih borbi tokom povlačenja srpske vojske, Vukosavljević je Čemerno opisao kao veliko stratište koje se prostiralo od Berberovog Polja, preko tadašnjeg vrha Smrčak, kasnije nazvanog Smrdljuč, do Košutice.
Prema njegovim rečima, upravo na tom prostoru vojvoda Živojin Mišić organizovao je zadržavajuću odbranu na levom krilu Prve srpske armije, kako bi usporio austrougarske trupe koje su pokušavale da se preko Čemerna, Studenice i Ušća spuste ka Ibarskoj klisuri i zatvore obruč oko srpske vojske.
Cilj napada bio je okruženje Prve armije
Vukosavljević je podsetio da je početkom novembra 1915. godine trojna invazija Austrougarske, Nemačke i Bugarske bila u punom zamahu. Na Prvu srpsku armiju, kojom je komandovao vojvoda Živojin Mišić, bilo je usmereno 163 bataljona, odnosno više od 200.000 austrougarskih i nemačkih vojnika, dok su se snage srpske vojske neprestano osipale.
U tom trenutku Beograd, Kragujevac, Niš i Vranje već su bili zauzeti, kao i Kumanovo i Skoplje, a srpskoj vojsci presečen je pravac povlačenja dolinom Morave i Vardara prema Grčkoj. Očekivana saveznička pomoć nije stigla, dok su se britanske i francuske trupe povukle prema Solunu.
Posle okupacije Kraljeva 6. novembra 1915. godine, komandant Treće austrougarske armije general Herman Keveš izdao je naređenje za nastavak prodora prema dolini Ibra. Devetnaesti austrougarski korpus dobio je zadatak da preko Požege, Arilja, Ivanjice i Čemerna razdvoji Prvu srpsku armiju od crnogorske Sandžačke vojske, a zatim da se spusti u dolinu Studenice i prema Ušću.
Plan je bio da se u sadejstvu sa Osmim austrougarskim korpusom, koji je napredovao preko Stolova, Goča, Željina i pravca prema Jošaničkoj Banji, zatvore klešta oko Prve armije, ona zarobi ili uništi, a potom nastavi prodor prema Raški, gde su se tada nalazili kralj, Vlada i Vrhovna komanda.
Vukosavljević je ocenio da su borbe Studeničkog odreda na Čemernu bile od presudnog značaja za glavninu Prve armije, jer austrougarske snage nisu uspele da ostvare obuhvat i zatvore srpsku vojsku na prostoru između Bogutovca i Ušća.
Mišićeva odluka da se Kraljevo ne brani
U istorijskom času posebno mesto zauzela je odluka vojvode Mišića da se Kraljevo ne brani po svaku cenu. Vukosavljević je naveo da je Mišić 5. novembra, sa komandnog mesta u Matarugama, izdao armijsku zapovest da se grad vojnički ne brani, kako bi se sačuvali životi velikog broja izbeglica koje su se tada nalazile u Kraljevu i sprečilo razaranje gradske infrastrukture.
Istovremeno je izvršena decentralizacija komandovanja. Snage na desnoj obali Ibra stavljene su pod komandu pukovnika Krste Smiljanića, komandanta Drinske divizije drugog poziva, dok je jedinicama na levoj obali komandovao pukovnik Miloš Vasić, komandant Dunavske divizije drugog poziva.
Trupe su raspoređene na širokom prostoru severnog izlaza iz Ibarske klisure: od Kamenice, Ravnog Stola i Oštre Čuke, preko Lakta, Kosmajice, Jajinca i Vranovca, do Kaone. Njihov zadatak bio je da što duže zadrže austrougarsko napredovanje prema Raški. Borbe su vođene na više položaja istovremeno. Na Ravnom Stolu i Orlovcu borio se Šesti pešadijski puk drugog poziva, na prevoju Lakat Osmi puk drugog poziva, na Kosmajici Sedmi puk prvog poziva, dok je na Jajincu stradala cela posluga jednog topa. Na Ravnom Gaju, prema podacima koje je Vukosavljević izneo, poginula je čitava artiljerijska baterija, a na Vranovcu je samo 9. novembra stradalo 27 vojnika Drugog puka trećeg poziva Užičkog odreda.
Formiranje Studeničkog odreda
Kada je uočio da se 19. austrougarski korpus, sa pet brigada i približno 27.000 vojnika, grupiše na prostoru Kaone i Dragačeva, vojvoda Mišić je 10. novembra naredio formiranje Banjskog i Studeničkog odreda. U Studenički odred ušli su Četvrti pešadijski puk drugog poziva, Šesti pešadijski puk trećeg poziva, jedna brzometna poljska baterija Drinske divizije, eskadron Dunavskog konjičkog diviziona drugog poziva i poljska bolnica Moravske divizije drugog poziva. Za komandanta je postavljen konjički pukovnik Đorđe Đorđević, dotadašnji komandant Sokolske brigade.
Zadatak odreda bio je da brani pravac Ivanjica–Studenica–Ušće–Raška, kao i sve prilaze koji su sa severozapada, zapadno od Troglava, vodili prema glavnoj komunikaciji Kraljevo–Raška. Studenički odred tako je postao leva pobočnica svih snaga Prve armije koje su dejstvovale na levoj obali Ibra.
Elitne jedinice protiv srpskih položaja
Uprkos velikoj brojčanoj nadmoći, general Keveš uveo je u borbu i dve elitne jedinice. Alpski korpus, povučen sa francuskog ratišta, angažovan je u Ibarskoj klisuri kod Magliča, sa namerom da probije srpske položaje na prevoju Demeronja i nastavi prema Raški.
Vukosavljević je tokom istorijskog časa izneo i tvrdnju da je prethodnica ovog korpusa hvatala seljake i izbeglice i terala ih ispred svojih vojnika, kako srpske trupe ne bi pucale. Prema njegovim navodima, oko 500 srpskih vojnika na prostoru Magliča i Dubočice položilo je oružje kako bi sprečilo ubijanje civila.
Na Čemernu je u borbu uvedena i Deseta brdska brigada, elitna jedinica prethodno povučena sa italijanskog ratišta. Ona je napadala na liniji Berberovo Polje–Sokolina–Krajska, gde se sukobila sa Četvrtim pešadijskim pukom drugog poziva i jedinicama Užičkog odreda. Prema podacima koje je Vukosavljević predstavio, ova brigada je 10. novembra pretrpela 675 nepovratnih gubitaka, među kojima je bilo 106 poginulih austrougarskih vojnika na položajima od Berberovog Polja do Krajske.
Dva najkrvavija dana na Čemernu
Najžešće borbe vođene su 11. i 12. novembra 1915. godine, kada su položaje Četvrtog pešadijskog puka drugog poziva napale snage drugog ešalona 19. austrougarskog korpusa, jače od dve brigade. Borbe su vođene od Mekota, preko Smrčka, do Košutice. Položaji su, prema Vukosavljevićevom izlaganju, više puta napuštani, a zatim ponovo osvajani pod borbom. Razmere stradanja ilustrovao je podacima iz operacijskog dnevnika Četvrtog pešadijskog puka drugog poziva.
Za 11. novembar zabeleženo je da su poginuli jedan oficir, četiri podoficira i 42 kaplara i redova. Ranjen je 91 pripadnik puka, 29 ih je zarobljeno, 209 nestalo, a 29 evidentirano kao pobeglo. Već narednog dana poginula su još dva oficira, jedan podoficir i 57 kaplara i redova. Ranjen je 123 pripadnik puka, 21 je zarobljen, 254 su nestala, dok je 40 vojnika evidentirano kao pobeglo. O žestini borbi svedoči i utrošena municija. Tokom 11. novembra ispaljeno je 119.550 puščanih i 2.500 mitraljeskih metaka, uz 37 bačenih ručnih bombi. Narednog dana potrošeno je 199.150 puščanih i 10.300 mitraljeskih metaka, kao i 181 ručna bomba.
Četvrti pešadijski puk drugog poziva, poznat i kao Užički puk, Vukosavljević je označio kao jedan od najpoštovanijih pukova srpske vojske u Velikom ratu. Njegova ratna zastava učestvovala je na Paradi pobede savezničkih snaga 1919. godine u Parizu, gde se, prema njegovim navodima, i danas čuva u Vojnom muzeju.
Srbija nije odlučila da se preda
Vukosavljević je borbe na Čemernu povezao i sa odlukama koje su u tim danima donošene u Raški. Vlada Kraljevine Srbije, zajedno sa Vrhovnom komandom, državnim ustanovama, diplomatskim predstavnicima savezničkih zemalja, vojskom i izbeglicama, stigla je u Rašku 31. oktobra i u njoj ostala do 12. novembra 1915. godine. Tokom tih 13 dana održano je 11 sednica Vlade, a dve najvažnije održane su 4. novembra. Na njima je odlučeno da Srbija neće kapitulirati i da neće sklapati separatni mir sa Austrougarskom.
Sastanku su prisustvovali regent Aleksandar i teško bolesni načelnik Štaba Vrhovne komande vojvoda Radomir Putnik. Zauzet je stav da se borba nastavi, čak i ako bude neophodno privremeno povlačenje sa teritorije Srbije.
Na molbu starešine manastira Studenice, Vlada je odobrila da se sa vojskom ponese ćivot sa moštima Svetog kralja Stefana Prvovenčanog. Studenički monasi odneli su ga preko Kosova i Metohije do Pećke patrijaršije, a zatim u manastir Ostrog, gde je ostao tokom rata.
U povlačenju je nošeno i Miroslavljevo jevanđelje, koje je pronađeno u jednoj od kutija državne blagajne u Raški. Dvojica službenika kojima je povereno na čuvanje, prema Vukosavljevićevom izlaganju, nisu znala kakvu dragocenost nose kroz Albaniju.
Posle borbi ostali su nepokopani vojnici
Nakon završetka borbi i povlačenja srpske vojske sa Čemerna, na planini je ostao veliki broj nepopisanih i nepokopanih vojnika. Vukosavljević je govorio o posmrtnim ostacima koje je ubrzo prekrio sneg i o ljudima čija imena više od jednog veka nisu bila objedinjena na jednom mestu.
– Svaki kamen na planinskim vrletima Čemerna, Troglava, Jelice i Stolova i u Ibarskoj klisuri nemi je spomenik bar jednog stradalog srpskog vojnika – poručio je.
Upravo njima je, kako je naglasio, namenjena novosagrađena vojnička spomen-kapela – kao „večna kuća branilaca otadžbine“.
Do sada evidentirana 4.122 imena
Izgradnja kapele rezultat je višedecenijskog nastojanja potomaka ratnika i udruženja koja neguju tradiciju oslobodilačkih ratova Srbije. Grad Kraljevo finansirao je 2023. godine izgradnju pristupnog puta dugog 1.700 metara, od Berberovog Polja do vrha Smrdljuč. Prva faza izgradnje kapele završena je 2025. godine, dok su u gradskom budžetu za 2026. planirana sredstva za drugu fazu radova.
Vukosavljević je, međutim, naveo da ta sredstva neće biti dovoljna za završetak i potpuno opremanje kapele, zbog čega je značajnu ulogu imala pomoć donatora.
Krovni pokrivač, snegobrani, krstovi, agregat, električne instalacije, ulazna vrata, zvono, mozaik i freskopis deo su već obezbeđenih ili najavljenih donacija. Planirana je i izgradnja zvonika sredstvima donatora. Imena svih donatora biće upisana na spomen-ploču na ulazu u kapelu i u posebnu knjigu donacija. Još važnije, na zidovima kapele i u njenoj kripti biće postavljene mermerne ploče sa imenima poginulih ratnika. Vukosavljević je naveo da je do sada evidentirao 4.122 imena stradalih.
Kapela kao istorijski i obrazovni prostor
Planirani sadržaj kapele prevazilazi njenu bogoslužbenu namenu. Iznad ulaza biće postavljen mozaik Svetog Stefana Lazarevića, despota srpskog i patrona kapele. U hodniku su predviđene gravure srpskih vojnika svih poziva, vojnička zakletva uklesana u mermer i ploča sa imenima donatora.
U unutrašnjosti će biti predstavljeni istorijski tekstovi, arhivska dokumenta, ratne mape i fotografije. Pored mermernih ploča sa imenima stradalih biće postavljene vitrine sa vojničkom opremom i trofejnim naoružanjem iz Prvog svetskog rata, kao i replike ratnih zastava srpskih pukova i brigada crnogorske vojske koje su se borile na ovom prostoru.
Planirana je i priručna biblioteka sa knjigama o Prvom svetskom ratu, dok bi u kripti trebalo da se nalaze četiri sarkofaga sa posmrtnim ostacima vojnika, koji bi nakon završetka kapele bili ekshumirani sa do sada poznatih mesta sahranjivanja.
Dugoročni plan je izgradnja Memorijalnog centra Čemerno, što podrazumeva dovođenje vode i električne energije, izgradnju ratničkog doma i drugih pratećih sadržaja.
Time bi Čemerno, osim mesta molitve i pomena, postalo i prostor u kojem bi se istorija ovog kraja čuvala, dokumentovala i prenosila novim generacijama.
Pomen poginulim srpskim ratnicima služilo je sveštenstvo i monaštvo Eparhije žičke.
R. Vukosavljević – M. M. D.
